Mutexessisler: rusiye-ukra'ina weziyiti qazaqistan iqtisadigha selbiy tesir qilidu

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022.04.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Mutexessisler: rusiye-ukra'ina weziyiti qazaqistan iqtisadigha selbiy tesir qilidu Ukra'inaning mari'upul shehridiki xarabiliqqa aylan'ghan bir olturaq binasigha ésilghan ukra'ina bayrighi. 2022-Yili 14-aprél.
Reuters

Rusiye armiyesi ukra'inagha qarshi zor kölemlik herbiy tajawuzluq bilen basturup kirgendin buyan amérika bashchiliqidiki gherb döletlirining rusiyege émbargo yürgüzüp kéliwatqanliqi melum.  Ene shuningdin kéyin, ilgiri, yeni sowét dewride rusiye bilen bir ittipaq memlikette birge bolghan qazaqistan,   qirghizistan, özbékistan, tajikistan, türkmenistan jumhuriyetliri  rusiyege qarshi qaritilghan émbargolarning özlirining iqtisadigha selbiy tesir yetküzüshidin qattiq endishe qilghanidi. Chünki bu döletlerning rusiye bilen bolghan soda-iqtisadiy alaqiliri nahayiti qoyuq bolghan. Bolupmu ottura asiya jumhuriyetliri import qilidighan tawarlarning salmaqliq qismi rusiyege toghra kélidiken.

Ottura asiya metbu'atlirida élan qiliniwatqan xewerlerdin melum bolushiche, hazirqi waqitta ukra'inadiki urush heriketliri we gherbning rusiyege yürgüzüwatqan émbargoliri merkiziy asiya memliketlirining iqtisadighimu selbiy tesir yetküzmekte.

Qazaqistanning “Forbés” tor zhurnilida élan qilin'ghan “Dunya bankisi: ukra'inadiki urush yawropa we merkiziy asiya ellirige zerbe bolidu” namliq maqalida éytilishiche, dunya bankisi 10-aprélda mexsus xewer élan qilip, uningda yawropa we merkiziy asiyaning iqtisadigha baha bergen. Uningda déyilishiche, mezkur rayonning iqtisadi bu yil 4.1 Pirsent kémiyidiken. Bu, ikki yil mabeynidiki ikkinchi nöwetlik kémiyish bolup, deslepte buninggha korona wirusi wabasi seweb bolghan. Iqtisadiy krizis xam eshya , maliye, soda we köchmenler saheliride yüz bergen bolup, bu, memliketler arisidiki bir-birige bolghan ishenchke selbiy tesirlerni yetküzgen. Buningdin birinchi nöwette rusiye we ukra'ina, shuningdek bélarusiye, qirghizistan, moldowa we tajikistanning zerdab chékidighanliqi otturigha qoyulmaqta.

Maqalida dunya bankisining yawropa we merkiziy asiya boyiche bash iqtisadchisi asli démirguch-kuntning bu heqtiki qarishi neqil keltürülgen. U ukra'inadiki urushning we korona wirusi wabasining iqtisadqa keng kölemde ziyan yetküzidighanliqini eskertken. Uning éytishiche, mezkur rayon memliketliri özlirining ichki iqtisadining barliq sahelirini mustehkemlep, bolupmu ahalining ajiz qatlamlirining, shu jümlidin köchmenlerning menpe'etlirini qoghdashqa alahide diqqet bölüshi lazim iken. Urush sewebidin néfit bahasining ösüshi énérgiye bixeterlikini teminleshning zörürlükini keltürüp chiqarghan.

Rusiye-ukra'ina urushi we rusiyege yürgüzülüwatqan émbargolar ottura asiyadiki aldinqi qatarliq memliketlerning biri hésablinip kelgen qazaqistan iqtisadigha qandaq tesir yetküzidu?

R. Süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining yétekchi ilmiy xadimi, merkiziy asiya boyiche tonulghan mutexessis érkin baydarof mundaq dédi: “Dawamlishiwatqan urush, yeni rusiyening ukra'inagha qarshi basqunchiliqi peqet qazaqistan iqtisadighila emes, belki qazaqistandiki  ijtima'iy-siyasiy weziyetkimu selbiy tesir qilidu. Köp milletlik memliket bolghan qazaqistan we uning puqraliri mezkur atalmish <herbiy opératsiyeni> her xil chüshinidu. Eger éniq qazaqistan iqtisadigha bolghan tesirige toxtalsaq, rusiyege qaritilghan iqtisadiy we siyasiy émbargolar shu jümlidin qazaqistan iqtisadighimu tégidu. Bir <yawro-asiya iqtisadiy boshluqigha> eza bolushning özila weziyetning qazaqistan iqtisadigha selbiy tesir qilidighanliqini körsitip turuptu. Qazaqistan rusiye iqtisadi üchün gherb bazirining özige xas xususiyetke ige <almashturghuchisi> bolalaydu hem bolushi kérek. Rusiye tawarliri köpligen qazaqistan tawarlirining riqabetchisige aylanmaqta. Buning axiri némige élip kélishini tesewwur qilishmu mumkin emes. Hazir éniq qazaqistan iqtisadining biwasite qaysi sahelirige selbiy tesir yetküzidighanliqini éytalmaymen. Bu iqtisad mutexessisliri éniqlaydighan mesile”.

Siyasetshunas pyotr swo'ik ependi mundaq dédi: “Qazaqistanning barliq éksportining mutleq köp qismi rusiye alaqe yolliri arqiliq ötidu. Uning importining köp qismimu rusiye bilen baghlinishliq.

Démek qazaqistan iqtisadiy jehettin hem éksport hem import arqiliq rusiyege mehkem baghlan'ghan. Emma qazaqistan éksporti émbargolar tesirige uchrimidi. Mubada qazaqistan rusiye menpe'etlirige qarshi turmaymaydighan bolsa, u chaghda qazaqistan öz paydisigha ige bolidu. Yéqin aridiki bir nechche ay ichide weziyet shundaq boliduki, qazaqistanning hem éksporti hem importi saqlinip, selbiy hadisiler yüz bermeydu. Qazaqistanning iqtisadi bolsa, rusiyege qarighanda xéli töwen. Uning iqtisadida barliq nerse adettikidek, yeni xam eshya sétilip, teyyar tawar sétiwélinidu. Shuningdek yéqin arida rusiye iqtisadi köp qiyinchiliqlargha duch kelse, qazaqistanda munchilik éghirchiliq yüz bermeydu. Emma bir-ikki yildin kéyin bügünki yüz bériwatqan weqeler qazaqistan iqtisadigha xéli chong qiyinchiliqlarni élip kélishi mumkin”. 

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi rusiye we ukra'ina urushi aqiwetlirining ottura asiyagha, jümlidin qazaqistan'gha yétip kelgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Qazaqistanning chet'eldin alidighan importining 40 pirsenti rusiyege toghra kélidu. Shuning bilen rusiye arisida jiq mesililer chiqti. Uning üstige qazaqistan yawropagha néfitni rusiye arqiliq chiqiratti.  Omumen dunya bankisi, xelq'ara soda teshkilatliri qazaqistan iqtisadining, yeni döletning bir yilliq ichki ishlep chiqirish omumiy qimmiti bir yérim-ikki pirsent töwenleydighanliqini texminlep, élan qildi. Tawarlar, yémek-ichmekler qimmetlewatidu. Qazaqistanning tenggisi paxallishiwatidu. Soda yoli buzuldi. Merkiziy asiya döletliridin asasen qazaqistan we qirghizistan köprek ziyan tartidu”.

Qehriman ghojamberdi yene  ukra'ina toqunushining peqet memliketler iqtisadighila emes, Uyghur weziyitigimu selbiy tesir yetküzüwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Uyghur mesilisi burunqidek, 2021-yili ya bolmisa bu yil birinchi ayda bolghandek  hökümetlerning, prézidént ya bolmisa parlaméntlarning kün tertipide bolup, sekkiz dölet arqa-arqidin xitayning Uyghurlargha qaratqan qirghinchiliq siyasitini, bir millet süpitide yoq qilishqa qaratqan siyasitini irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet dep qarar alghan. Mushu urush bashlan'ghandin buyan undaq qararlar élinmidi. Dunya Uyghur qurultiyi axirqi waqitlarda köp döletlerni arilap chiqti. Gherb döletlirining parlaméntliridiki Uyghur dostluq guruppiliri, Uyghur mesilisini qollaydighanlarmu küch chiqiriwatidu. Emma buning hemmisi burunqidek dölet, hökümet, parlamént rehberlirining biwasite diqqitide emes. Hemme mesile rusiye-ukra'ina urushi, krizisni toxtitish etrapida boluwatidu. Uyghur mesilisige ziyan boluwatidu”.

Qehriman ghojamberdi dolqun eysa bashliq dunya Uyghur qurultiyi we bashqimu Uyghur teshkilatlirining pütün küchi bilen, aktip, burunqidinmu tiriship heriket qilish, Uyghur mesilisini dawamliq we hertereplime kötürüsh kéreklikini tekitlidi. U yene kommunistik xitayning pütkül dunyagha tehdit séliwatqan, kelgüside chong apet élip kélidighan bir dölet bolghanliqtin Uyghur mesilisige bolghan diqqetningmu küchiyish lazimliqini bildürdi.

Xewerlerdin melum bolushiche, rusiye-ukra'ina weziyiti qazaqistanning qoshna özbékistan bilen bolghan soda munasiwetlirigimu selbiy tesir yetküzmekte. 15-Apréldin tartip qazaqistan özbékistan'gha import qilinidighan bughday we unni cheklep, yilliq norma qoymaqchi. Bu yil özbékistan qazaqistandin 100 ming tonna ashliq sétiwélishni pilanlighaniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet