Андерс кор: “хитай русийәниң таҗавузчилиқини қоллиғанлиқи үчүн еғир бәдәл төләйду”

Мухбиримиз нуриман
2022.02.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Андерс кор: “хитай русийәниң таҗавузчилиқини қоллиғанлиқи үчүн еғир бәдәл төләйду” Русийә президенти виладимир путин хитай рәиси ши җинпиң билән тор арқилиқ сөһбәттә. 2021-Йили 15-декабир, москва.
AP

Русийә армийәси украинаға таҗавуз қилип кириштин илгири русийә президенти путин, хитай тәрәп билән көрүшүп, украина мәсилиси вә дуняниң бу урушқа болған позитсийәси һәққидә пикир алмаштурғанлиқи мәлум. Бейҗиң билән москваниң бу хилдики шериклик мунасивити америка үчүн гео-сиясий риқабәтни күчәйткән.

“вал-ситрет журнили” гезити 27-февралдики санида “украина кризисида америка хитайни русийә билән болған йеқин мунасивити сәвәблик бәдәл төлитидиғандәк қилиду” сәрләвһлик бир парчә мақалә елан қилған. Мақалигә асасланғанда, ақсарай баянатчиси җен саки (Jen Psaki)алдинқи һәптә мундақ дегән: “хитайға қарита мән шуни дәймәнки, әлвәттә бу президентниң қариши, һазир дуня рәһбәрлири президент путинниң қарариға қарши очуқ-ашкара сөзләплә қалмастин, бәлки йәнә русийәниң таҗавузчилиққа қарши украина хәлқи билән бир сәптә турудиған бир пәйттур. Бу һәргизму күч тәңпуңлиқини сақлайдиған яки сүкүт қилип кейинки вәзийәтни көзитидиған пәйт әмәс.”

Америка кларемонт мәккенна иниститути (Claremont McKenna College) ниң профессори пей миншин (Minxin Pei) “лос-анҗилис вақти” гезитидә “хитай мәйли русийә тәрәптә турсун яки турмисун, бәрибир бәдәл төләйду” сәрләһилик бир парчә обзор мақалиси елан қилған. У мақалисидә хитайниң бу уруштики пайдиси вә зийини һәққидә тохтилип, мундақ дәп язған: “шуни җәзимләштүрүшкә болидуки, хитай бу уруштин бәлким гео-сиясий пайдиға еришиши мумкин. Чүнки қисқа муддәт ичидә америка диққитини росийәгә қарши турушқа мәркәзләштүриду. Русийәниң һәрбий ғәлибиси тез болған әһвалда, америка билән русийә икки тәрәп йеңидин соғуқ урушқа кириду. Лекин хитайниң һәр қандақ пайдисидин тартидиған зийини ешип кетиши мумкин. Хитайму ғәрбниң росийәгә қаратқан җазаси вә енергийә баһасиниң өрлиши қатарлиқ иқтисадий һәм гео-сиясий җазаға муқәррәр дуч келиду.”

Америкадики “кор аналитик тәтқиқат мәркизи” ниң қурғучиси андерс кор бу һәқтә радийомизниң зиярити қобул қилип, мундақ деди: “мениңчә, хитай наһайити еғир бәдәл төләйду. Ши җинпиң вә путин демократийәниң күчигә сәл қарап қалди. Демократийә түзүми астида хәлқ аста қозғалғандәк қилиду, лекин украинадики уруштәк демократийәгә ечилған урушқа дуч кәлгәндә, пүтүн хәлқ тәң қозғилиду. Демократийә үчүн дәс турушқа украина наһайити ярқин бир мисал болди. Украинада бизниң демократийәмиз һуҗумға учраватиду. Биз уни қоғдаш үчүн йетәрлик күчимәйватимиз. Мән америкалиқлар билән явропалиқларниң украинаға қилинған бу һуҗумни өзиниң демократийәсигә қилинған һуҗум дәп, билишни үмид қилимән. Әгәр өзиңизниң ‛қошниңиз‚ ниң демократийәсини қоғдашқа ярдәмләшмисиңиз, у чағада демократийә диктаторлуққа өгириду вә кейинки һуҗум нишани муқәррәрки сиз болисиз. Йәни бу мәсилә мушу қетим һәл болса болди, болмиса мәңгү һәл болмайду. Пүтүн дуня бирлишип, демократик тупрақланиң һәр бир парчисини москва вә бейҗиңниң рәзил нейитидин қоғдишимиз керәк.”

У йәнә мундақ деди: “хитай русийәниң украинаға қилған қанлиқ таҗавузчилиқиниң бир ширики. Хитай бу җинайәткә ширик болғанлиқи үчүн униңғиму җаза тәдбирлири қоллинилиши керәк. Хитай русийәниң украинаға бастуруп керишини әйблимәйла қалмастин, бәлки бу таҗавузчилиққа йешил чирақ йеқип бәрди. Олимпик мусабиқиси җәрянида, йәни украинаға бесип кериштин бурун, путин ши җнпиң билән көрүшүп, 30 йиллиқ газ билән тәминләш тохтамини имзалашқан. Бу ениқла русийәниң украинаға бесип керишигә йешил чирақ йеқип бәргәнлик. Русийә украинаға бесип керип болғандин кейин, хитай русийәдин буғдай импорт қилишни чәкләшни әмәлдин қалдурған. Бу йәнә бир қетимлиқ русийәниң таҗавузчилиқини давамлаштурушиға йеқип берилгән йешил чирақ. Шуңа биз пәқәт хитайни русийәни әйибләшкә чақирмастин, бәлки хитайниң русийәни әйиблимигәнлики, йәни қоллиғанлиқи үчүн хитайға җаза тәдбири қоллинишмиз керәк.”

Уруш башланғандин кейинки бир қанчә күнлүк әһвалға қариғанда, путин украинани наһайити тезла бойсундурушни пиланлиған, лекин украина хәлқниң күчлүк қаршилиқи росийәниң күчини аҗизлатқан. Ғәрб дөләтлири болса росийәгә болған иқтисадий бесимни кәскинләштүргән.

“ню-йорк рақти гезити” ниң 27-феврал бу һәқтә елан қилған мақалисдә мундақ дейилгән: “хитайниң явропа вә америка билән болған иқтисадий мунасивити қоюқ. Бу мунасивәтләрдә җиддийчилик күчәйгән болсиму, әмма уни үзүшкә қурби йәтмәйду. Русийәниң украинаға қилған таҗавузи вә хитайниң русийә тәрәптә туруши, хитайниң пай чеки базирида давалғуш пәйда қилди. Бу ши җинпиңниң һөкүмранлиқини узартиш пиланини ахирлаштуруши мумкин.”

Америка чикаго университетиниң тәклиплик профессори, илгири бейҗиңда кишилик һоқуқ адвокати болған тең бяв бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилип, мундақ деди: “хитай һөкүмити баштин-ахир бир партийәлик диктатор түзүмни қоғдап кәлди. Шуңа русийә вә шималий корийәдәк дөләтләрниң идеологийәсиму өзиниң сиситемисини қоғдап кәлгән. Шуңа ши җинпиң вә путин иккәйлән бирликтә ғәрбниң демократийә әркинликигә қарши туруватиду. Хитай өзиниң аталмиш хитайчә алаһидиликкә игә идеологийәсини дуняға експорт қилишқа, дуня тәртипини өзгәртишкә уруниватиду. Украинада болуватқан уруш демукратийәгә қарши ечилған бир уруш, хитай нәқ шуни қоллаватиду. Мениңчә, хитай һөкүмити бу урушта путинни қоллашниң ақивитини наһайити ениқ билиду.”

Мәлом болушичә, хитайниң банка вә техника ширкәтлири росийәни маһийәтлик мәбләғ вә техника билән тәминлигәнлики үчүн, уларға явропа вә америка тәрипидин җаза тәдбирлири йүргүзүлүши мумкин икән. Гәрчә хитай иқтисадта өзигә тайиниш үчүн узун муддәтлик пилан түзгән болсиму, әмма мутләқ көп қисим сода-тиҗарәттә йәнила ғәрб базириға тайинидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт