Andérs kor: “Xitay rusiyening tajawuzchiliqini qollighanliqi üchün éghir bedel töleydu”

Muxbirimiz nur'iman
2022.02.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Andérs kor: “Xitay rusiyening tajawuzchiliqini qollighanliqi üchün éghir bedel töleydu” Rusiye prézidénti wiladimir putin xitay re'isi shi jinping bilen tor arqiliq söhbette. 2021-Yili 15-dékabir, moskwa.
AP

Rusiye armiyesi ukra'inagha tajawuz qilip kirishtin ilgiri rusiye prézidénti putin, xitay terep bilen körüshüp, ukra'ina mesilisi we dunyaning bu urushqa bolghan pozitsiyesi heqqide pikir almashturghanliqi melum. Béyjing bilen moskwaning bu xildiki shériklik munasiwiti amérika üchün gé'o-siyasiy riqabetni kücheytken.

“Wal-sitrét zhurnili” géziti 27-féwraldiki sanida “Ukra'ina krizisida amérika xitayni rusiye bilen bolghan yéqin munasiwiti seweblik bedel tölitidighandek qilidu” serlewhlik bir parche maqale élan qilghan. Maqalige asaslan'ghanda, aqsaray bayanatchisi jén saki (Jen Psaki)aldinqi hepte mundaq dégen: “Xitaygha qarita men shuni deymenki, elwette bu prézidéntning qarishi, hazir dunya rehberliri prézidént putinning qararigha qarshi ochuq-ashkara sözleple qalmastin, belki yene rusiyening tajawuzchiliqqa qarshi ukra'ina xelqi bilen bir septe turudighan bir peyttur. Bu hergizmu küch tengpungliqini saqlaydighan yaki süküt qilip kéyinki weziyetni közitidighan peyt emes.”

Amérika klarémont mekkénna inistituti (Claremont McKenna College) ning proféssori péy minshin (Minxin Pei) “Los-anjilis waqti” gézitide “Xitay meyli rusiye terepte tursun yaki turmisun, beribir bedel töleydu” serlehilik bir parche obzor maqalisi élan qilghan. U maqaliside xitayning bu urushtiki paydisi we ziyini heqqide toxtilip, mundaq dep yazghan: “Shuni jezimleshtürüshke boliduki, xitay bu urushtin belkim gé'o-siyasiy paydigha érishishi mumkin. Chünki qisqa muddet ichide amérika diqqitini rosiyege qarshi turushqa merkezleshtüridu. Rusiyening herbiy ghelibisi téz bolghan ehwalda, amérika bilen rusiye ikki terep yéngidin soghuq urushqa kiridu. Lékin xitayning her qandaq paydisidin tartidighan ziyini éship kétishi mumkin. Xitaymu gherbning rosiyege qaratqan jazasi we énérgiye bahasining örlishi qatarliq iqtisadiy hem gé'o-siyasiy jazagha muqerrer duch kélidu.”

Amérikadiki “Kor analitik tetqiqat merkizi” ning qurghuchisi andérs kor bu heqte radiyomizning ziyariti qobul qilip, mundaq dédi: “Méningche, xitay nahayiti éghir bedel töleydu. Shi jinping we putin démokratiyening küchige sel qarap qaldi. Démokratiye tüzümi astida xelq asta qozghalghandek qilidu, lékin ukra'inadiki urushtek démokratiyege échilghan urushqa duch kelgende, pütün xelq teng qozghilidu. Démokratiye üchün des turushqa ukra'ina nahayiti yarqin bir misal boldi. Ukra'inada bizning démokratiyemiz hujumgha uchrawatidu. Biz uni qoghdash üchün yéterlik küchimeywatimiz. Men amérikaliqlar bilen yawropaliqlarning ukra'inagha qilin'ghan bu hujumni özining démokratiyesige qilin'ghan hujum dep, bilishni ümid qilimen. Eger özingizning ‛qoshningiz‚ ning démokratiyesini qoghdashqa yardemleshmisingiz, u chaghada démokratiye diktatorluqqa ögiridu we kéyinki hujum nishani muqerrerki siz bolisiz. Yeni bu mesile mushu qétim hel bolsa boldi, bolmisa menggü hel bolmaydu. Pütün dunya birliship, démokratik tupraqlaning her bir parchisini moskwa we béyjingning rezil néyitidin qoghdishimiz kérek.”

U yene mundaq dédi: “Xitay rusiyening ukra'inagha qilghan qanliq tajawuzchiliqining bir shiriki. Xitay bu jinayetke shirik bolghanliqi üchün uningghimu jaza tedbirliri qollinilishi kérek. Xitay rusiyening ukra'inagha basturup kérishini eyblimeyla qalmastin, belki bu tajawuzchiliqqa yéshil chiraq yéqip berdi. Olimpik musabiqisi jeryanida, yeni ukra'inagha bésip kérishtin burun, putin shi jnping bilen körüshüp, 30 yilliq gaz bilen teminlesh toxtamini imzalashqan. Bu éniqla rusiyening ukra'inagha bésip kérishige yéshil chiraq yéqip bergenlik. Rusiye ukra'inagha bésip kérip bolghandin kéyin, xitay rusiyedin bughday import qilishni chekleshni emeldin qaldurghan. Bu yene bir qétimliq rusiyening tajawuzchiliqini dawamlashturushigha yéqip bérilgen yéshil chiraq. Shunga biz peqet xitayni rusiyeni eyibleshke chaqirmastin, belki xitayning rusiyeni eyiblimigenliki, yeni qollighanliqi üchün xitaygha jaza tedbiri qollinishmiz kérek.”

Urush bashlan'ghandin kéyinki bir qanche künlük ehwalgha qarighanda, putin ukra'inani nahayiti tézla boysundurushni pilanlighan, lékin ukra'ina xelqning küchlük qarshiliqi rosiyening küchini ajizlatqan. Gherb döletliri bolsa rosiyege bolghan iqtisadiy bésimni keskinleshtürgen.

“Nyu-york raqti géziti” ning 27-féwral bu heqte élan qilghan maqalisde mundaq déyilgen: “Xitayning yawropa we amérika bilen bolghan iqtisadiy munasiwiti qoyuq. Bu munasiwetlerde jiddiychilik kücheygen bolsimu, emma uni üzüshke qurbi yetmeydu. Rusiyening ukra'inagha qilghan tajawuzi we xitayning rusiye terepte turushi, xitayning pay chéki bazirida dawalghush peyda qildi. Bu shi jinpingning hökümranliqini uzartish pilanini axirlashturushi mumkin.”

Amérika chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori, ilgiri béyjingda kishilik hoquq adwokati bolghan téng byaw bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Xitay hökümiti bashtin-axir bir partiyelik diktator tüzümni qoghdap keldi. Shunga rusiye we shimaliy koriyedek döletlerning idé'ologiyesimu özining sisitémisini qoghdap kelgen. Shunga shi jinping we putin ikkeylen birlikte gherbning démokratiye erkinlikige qarshi turuwatidu. Xitay özining atalmish xitayche alahidilikke ige idé'ologiyesini dunyagha éksport qilishqa, dunya tertipini özgertishke uruniwatidu. Ukra'inada boluwatqan urush démukratiyege qarshi échilghan bir urush, xitay neq shuni qollawatidu. Méningche, xitay hökümiti bu urushta putinni qollashning aqiwitini nahayiti éniq bilidu.”

Melom bolushiche, xitayning banka we téxnika shirketliri rosiyeni mahiyetlik meblegh we téxnika bilen teminligenliki üchün, ulargha yawropa we amérika teripidin jaza tedbirliri yürgüzülüshi mumkin iken. Gerche xitay iqtisadta özige tayinish üchün uzun muddetlik pilan tüzgen bolsimu, emma mutleq köp qisim soda-tijarette yenila gherb bazirigha tayinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.