Русийә билән хитайниң иқтисадий һәмкарлиқи нөвәттә һәрбий һәмкарлиққа қарап тәрәққий қилған

Мухбиримиз җәвлан
2023.04.18
Li-shangfu-putin.jpg Хитайниң дөләт мудапиә министири ли шаңфу русийәдә зиярәттә болғанда русийә президенти виладимир путин билән сөһбәттә болди. 2023-Йили 16-апрел, москва, русийә.
AP

Иқтисад вә һәрбий күч тарихтин бери қудрәтлик дөләтләрниң икки муһим үстүнлүки болуп кәлди. Русийә билән хитай тарихтин бери сүркилишип кәлгән җаһангир һәм мустәбит дөләтләр болсиму, америка вә явропа дөләтлириниң дуняви тәсири алдида бирлишиш йолиға қәдәм басти, болупму украина урушидин кейин бу хил қутуплишиш рошән көрүлди.

4-Айниң 16-күни “вашингтон почтиси” гезитидә елан қилинған “хитай дөләт мудапийә министири: хитай русийә билән һәмкарлишип, дуня хәвпсизликини қоғдимақчи” дегән мақалидә көрситилишичә, хитай билән русийәниң иқтисадий һәмкарлиқи әмди һәрбий һәмкарлиққа қарап тәрәққий қилишқа башлиған.

Хитайниң дөләт мудапийә минситири ли шаңфу 4-айниң 16-күни русийәдә зиярәттә болғанда виладимир путинға: “хитай билән русийәниң бир-биригә болған ишәнчи күнсери күчийиватиду, һәмкарлиқимиз әмәлий нәтиҗигә еришти. Хитай русийә билән болған шериклик мунасивәтни техиму чоңқурлаштуруп, дуняниң муқимлиқи вә хәвпсизлики үчүн төһпә қошиду” дегән. Путин болса ли шаңфуға икки дөләтниң техиму көп һәрбий манивер өткүзүши вә тәҗрибә алмаштурушини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Нөвәттики вәзийәттин ейтқанда, русийә билән хитай дуня тинчлиқини бузуватқан дөләтләр туруқлуқ, ли шаңфуниң “дуняниң әминлики үчүн төһпә қошимиз” дегини интайин мәсхирилик бир гәп болған. Түркийә һаҗәттәпә университети дотсенти, доктор әркин әкрәм буниң сәвәбини чүшәндүрүп, мундақ деди: “хитайниң мәқсити 2-дуня урушидин кейин шәкилләнгән хәлқара тәртипни, йәни америка башчилиқидики ғәрб дунясиниң тәсири астидики дуняни өзгәртиш, шундила бу дуня хитай үчүн муқим вә хәвпсиз болған болиду”.

Бу қетимқи зиярәт ли шаңфу бу йил 3-айда вәзипигә рәсмий олтурғандин буян елип барған тунҗи дөләт зиярити һесаблинидикән. Униң алдида хитайниң ташқий ишларға мәсул дөләт комиссари ваң йи вә хитай компатийәси баш секритари ши җинпиң русийәни зиярәт қилған; ши җинпиң путин билән 4 саәт мәхпий сөһбәт елип барғаниди.

Хитайниң “йәр шари вақит гезити” хитай әмәлдарлириниң русийә зиярити һәққидә баш мақалә елан қилип, “ғәрб таратқулири һә десә бизниң рәһбәрлиримизниң русийә зияритини украина урушиға бағливалиду. Хитайниң өзини ақлаш мәҗбурийити йоқ, һечким бизни буниңға мәҗбурлиялмайду” дегән.

Доктор әркин әкрәм русийә билән хитайниң иқтисадий вә һәрбий һәмкарлиқиниң әмәлийәттә “америка башчилиқидики ғәрб дунясиға қарши җәң мәйдани һазирлаш” икәнликини билдүрди.

Мақалидә ейтилишичә, хитайниң русийәни изчил қоллиши украина урушиниң узаққа созулушидики муһим сәвәбләрдин бири болуп, америка дөләт мудапийә министирлики йеқинда ашкарилиған учурға көрә, хитай һәрбий ишлар комитети русийәгә мәхпий қорал тәминләшни халайдиғанлиқини билдүргән.

Әмәлийәттә, хитай билән русийә америка вә униң иттипақдашлириға йошурун җәң елан қиливатқан болуп, иқтисадий вә һәрбий һәмкарлиқи тарихта мисли көрүлмигән дәриҗигә йәткән. Хитай русийәдин әрзан баһада алған нефит вә тәбиий газ тарихта әң юқири чәккә йәткән. Русийә болса ғәрб әллиридин киргүзәлмигән еликтиер буюмлири, машина вә аилә еликтир сайманлирини хитайдин киргүзгән.

Америкадики сиясий анализчи андерс кор мундақ дәйду: “сабиқ совет иттипақи бурун иқтисад вә һәрбий күч җәһәттә хитайдин күчлүк иди. Әмма һазирқи әһвал дәл буниң әксигә қарап меңиватиду. Хитай һазир русийәниң ениргийә байлиқини импорт қиливатқан асаслиқ дөләт, һалбуки хитай башқа йәрдин, мәсилән, оттура асиядин нефит алалайду. Русийә ғәрб әллириниң иқтисадий җазасиға учраштин бурунла хитайға тайинип кәлгән. Русийә һазир хитайниң дипломатийә җәһәттин қоллишға тайинип, хитайдин қорал сетивелишниң койиға кирди. Украина уруши русийәни русийәниң йирақ шәрқ районидин йирақлаштурди, бу әһвалда русийә хитайға һәрбий тәһдит салалмайду вә хитай аққунлириниң бу районға киришини тосуп қалалмайду. Әлвәттә, путин вә рус милләтчилири вәзийәтниң яманлишип бу дәриҗигә беришини вә хитайға пайдилиқ болушини халимайду, әмма улар украинаға һуҗум қилип, өз бешиға бала тапти”.

Явропа рәһбәрлириниң йеқинда хитайни зиярәт қилиши хитайға зор ишәнч бәргән болуп, украина урушини узаққа созуватқан русийә билән хитайниң бу қетим һәрбий һәмкарлиқ орнитиши, бу икки дөләтниң оттура асияда давамлиқ бирләшмә һәрбий манивер өткүзүшигә түрткә болидикән.

Америкадики сиясий анализчи гордон чаң хитайниң рәзил күчләр иттипақи шәкилләндүрүватқанлиқини, әмма явропа рәһбәрлириниң улар билән мурәссә-мадара қилидиған тарихий хаталиқни қайта садир қиливатқанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “хитай явропа үчүнму бир тәһдит, әгәр явропа дөләтлири бу тәһдитни тонуп йетәлигән болсиди, явропада алдинқи әсирдә партлиған иккинчи дуня уруши вә бүгүн йүз бериватқан украина урушиға охшаш қорқунчлуқ палакәтләргә учримайтти”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.