Русийә президенти владимир путин уйғурлар һәққидә пикир билдүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021.06.16
Русийә президенти владимир путин уйғурлар һәққидә пикир билдүрди Русийә президенти виладимир путин NBC хәвәрлири мухбириниң зияритини қобул қилип, мухбирниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2021-Йили 11-июн, москва.
REUTERS

Мәлумки, америка һөкүмити вә әнглийә, канада, голландийәниң хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини “ирқий қирғинчилиқ” дәп рәсмий етирап қилғандин кейин, әнглийә пайтәхти лондон шәһиридә “уйғур сот коллегийәси” ниң гуваһлиқ аңлаш йиғини өткүзүши дуняниң көплигән мәтбуатлириниң, мутәхәссислириниң вә башқиларниң диққитини қозғап кәлгәниди. Әмма өзини хитайниң истратегийәлик шерики һесаблап келиватқан русийәниң рәсмий һөкүмәт даирилири бу һәқтә үндимәй кәлгән болсиму, йеқинда русийә президенти владимир путинниң америкиниң “NBC” телевизийә қанилиға бәргән сөһбити вә униңда уйғурларни тилға елиши русийәниң “интерфакс”, “та с с” кә охшаш бәзи аммиви ахбарат васитилириниң, шундақла иҗтимаий таратқулириниң диққитини қозғиғаниди.

“путин өзи учратқан уйғурлар хитай хәлқ җумһурийитиниң сияситини қоллайдиғанлиқини билдүрди” намлиқ мақалида ейтилишичә, уйғур елидә яшаватқан уйғурлар хитай мәркизий һөкүмитиниң сияситини қоллисиму, әмма нарази болуватқанларму баркән.

Владимир путин мәзкур телевизийә қанили мухбириниң “хитай шинҗаңдики аз санлиқ милләтләргә қандақ муамилә қиливатиду?” дегән соалиға мундақ дәп җаваб бәргән: “сиз биләмсиз, мән бәзи уйғурлар билән учрашқанидим. Һәр қачанда мәркизий даириләрни тәнқид қилидиған адәмләрни тепишқа болиду. Лекин мән хитайда сәпәрдә болғинимда уйғурлар билән учраштим. Сизни ишәндүримәнки, һәр һалда мениң өз қулиқим билән аңлиғиним, омумән улар хитай даирилириниң бу йөнилиштики сияситини қоллайду. Улар хитай бу районда яшайдиған адәмләр үчүн иқтисад, мәдәнийәтни көтүрүш вә башқилар нуқтиинәзәрдин көп ишларни қилди, дәп һесаблайду. Шуниң үчүн вәзийәткә сирттин қарап туруп мән немә дәп униңға баһа беримән?”

Мухбирниң “сиз һәқиқәтән билисизки, көплигән уйғурлар мундақ демәйду һәм америка ташқи ишлар министири хитайни ‛ирқий қирғинчилиқта‚ әйиблигән. Һазир милйон уйғур йиғивелиш лагерлирида ятиду. Шу вәзийәт мунасивити билән сиз сабиқ совет иттипақидики мусулман әһлигә қандақ йөнилиш бәргән болаттиңиз?” дегән соалиға владимир путин мундақ дәп җаваб қайтурған: “мән русийәдики мусулман әһли йөнилишигә русийә даирилириниң русийә федератсийәсидики мусулман әһлигә қарита тутқан сиясити билән җаваб бәргән болаттим. Русийә ислам конференсийәси тәшкилатида көзәткүчи болуп һесаблиниду. Биздә пирсәнт җәһәттин ислам аһалиси артуқраққу дәймән. Бу башқа вәтини йоқ русийә федератсийәсиниң пуқралиридур. Улар елимиз тәрәққиятиға наһайити чоң төһпә қошмақта. Бу адәттики пуқраларғиму, диний әрбабларғиму бағлиқ. Мән у яқта немә болуватқанлиқини чүшәнмәй туруп, хитайдики вәзийәткә бола шу қатарлиқ пуқралиримиз тоғрилиқ сөзлишим вә улар билән алақә бағлишим керәкму? мән шу қатарлиқ мәсилиләрни дөләт мәҗлисидә яки хитай хәлқ җумһурийитиниң ташқи ишлар министирлиқида ениқлисаңлар болиду, дәп ойлаймән.”

Биз шу мунасивәт билән мутәхәссисләрниң қарашлирини игилидуқ.

Қазақистанлиқ сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиниң пикричә, путин мухбирниң соалиға уттур җаваб берәлмигән болсиму, әмма өзиниң уйғурларға нисбәтән тутқан позитсийәсини ашкарилап қойған.

У мундақ деди: “униң ағзидин мундақ гәп чиқти. Мән шу йәрдә болғанда уйғурлар билән учраштим деди. Улар маңа хитай һөкүмити иқтисадий, мәдәний тәрәпләрдин яхши ярдәм бериватиду дегәндәк. Ойлаймәнки, у аптоном райониниң қорчақ рәиси шөһрәт закир билән учрашқан болуши керәк. Путин шу вақитта корона вирусидин илгири барған. Шундақла у уттур җавабтин кетип, асасән русийә мусулманлири тоғрилиқ тохталған. У русийә мусулманлирини махтиди. Қандақ ишларни қиливатқинини атап туруп, мениң асасий вәзипәм өзүмниң мусулманлири, уйғурлар тоғрилиқ хитайниң өзидин сора дегәндәк җаваб бәрди. Әмма у йәнә хитай русийә билән иқтисадий, һәрбий, сиясий мәсилиләрдә шерик дегән пикирни оттуриға қойди. Бу йәрдин мундақ хуласә чиқиришқа болиду. Биринчи, путин уйғур мәсилисини билиду вә путинға уйғур мәсилиси һәққидә доклат берилгән охшайду. Путин бу мәсилигә җаваб бериштин қачти. Омумән у хитайни һимайә қилди. Иккинчи, у америка президенти җов байден билән болған учришишта бу мәсилини оттуриға қоюшни халимиди. Шундақ қилип, өзиниң хитай билән болған сияситини уттур испатлашни халимиди, дәп һесаблаймән”.

Русийәлик сиясәтшунас вә адвокат бәһрам һәмрайеф әпәнди русийә президенти путинниң һечқачан уйғурлар һәққидә бирәр иҗабий пикир қилмай кәлгәнликини, һазир русийә озиду мусулманларға қарши тәқибләшләрниң орун еливатқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “хәлқара һоқуқ қоғдаш тәшкилатлириниң, инсан һәқлири мутәхәссислириниң мәлуматлири бойичә һазир русийәдә бир нәччә миң сиясий мәһбуслар тизимға елинған. Шуниң үчүн путиндин уйғурлар тоғрилиқ адаләтлик, һәқиқий баһани елиш мумкин әмәс. Шу сәвәбтинму у хитайни тәнқид қилалмайду. NBC Мухбириниң бәргән орунлуқ вә асаслиқ соаллириға җаваб бериштиму путинниң тутқан позитсийәси бирдинла мәлум болди. Дәсләптә америка хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп тонуғанда русийә һөкүмитиму, униң президентиму бу һәқтә үн чиқармиди. Путинниң уйғурларға аит мәсилә бойичә хитай ташқи ишлар министирлиқиға мураҗиәт қилиңлар дегән сөзи һәқиқәтәнму уйғур мәсилисиниң мәвҗут икәнликини көрситиду. Йәнә бир қетим тәкрарлаймәнки, путин вә униң һөкүмити ‛уйғур ирқий қирғинчилиқини‚ һечқачан етирап қилмайду. У әксичә бу йөнилиштә хитай билән һәмкарлишиду, дәп ойлаймән. Һазир русийә вә америка башлиқ ғәрб дөләтлири арисида чоң сүркилишләр мәвҗут. Шуниң үчүн русийә бу җәһәттә хитайға охшаш шериктин, иттипақдаштин айрилишни халимайду, униң билән йеқинлишишқа тиришиду.”

Игилишимизчә, уйғур елидә аталмиш “тәрбийәләш лагерлири” ға уйғур вә башқиму түрк-мусулман милләтлири қамилишқа башлиған мәзгилдә русийәдики хитай әлчиханиси алдида бир қатар татар, уйғур паалийәтчилири, шундақла рус паалийәтчиси алексей казак лозункиларни көтүрүп, хитайниң уйғур районидики тәқибләш сияситини қаттиқ әйиблигәникән. Хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан лагерлири мәсилиси русийәдики иҗтимаий таратқулар вә бирқисим мәтбуатлардиму көпләп оттуриға чиққаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.