Sam brownbek: "Emdi 'Uyghur qanuni' ni ijra qilishning waqti keldi!" (2)

Muxbirimiz eziz
2020-06-25
Share
sam-brownback Amérikaning xelq'araliq diniy erkinlik alahide elchisi sam brownbek ependi erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining ziyaritini qubul qildi.
RFA

Muxbir: prézidént donald tramp "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" gha imza qoyghanning etisi amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti bayanat élan qilip, tramp hökümitini bu qanunni ijra qilishqa dewet qildi. Shundaqla Uyghur xelqi duch kéliwatqan ziyankeshliklerge jawabkar xitay emeldarlirigha qarita tézdin bir nishanliq jazani yolgha qoyushqa chaqirdi. Ularning mesilidiki mewqesige siz qandaq qaraysiz? sizningche bu xil jazalar pat yéqinda ishqa ashamdu?

Sam brownbek: amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mushundaq bir bayanatni élan qilishidin bek memnun boldum. Men bu mesililer hemde amérika hökümitining buningdiki teshwishliri heqqide burundin tartip sözlep kéliwatimen. Hökümitimiz bu mesilige qarita konkrét bolghan birnechche qedemni aldi. Emdiki eng zor ümidim, xitay özining ziyankeshlik qilmishlirigha xatime berse hemde chong döletke chushluq ish qilsa, shuningdek özliri payxan qilip kéliwatqan kishilik hoquq we diniy étiqad erkinlikidek tüp prinsiplargha emel qilsiken, deymen. Epsuski, xitay herqachan bizning diniy erkinlik boyiche közitip kéliwatqan tizimlikimizdiki alahide teshwishlik dölet bolup qéliwatidu. Bu tizimliktiki döletler diniy erkinlikni depsende qilishta uchigha chiqqanlardin terkib tapqan. Yene kélip ular bashqa döletlerning kishilik hoquqni ayaq-asti qilishigha yar-yölek boluwatqanlardur. Ular kishilik hoquq üchün söz qilmighaniken, ularning diniy erkinlik üchün söz qilishi téximu mumkin emes. Epsuslinarliq yéri ular hazir musulmanlarghila emes, tibet buddistlirigha, xiristyanlargha we falun'gung muritlirighimu ziyankeshlik qiliwatidu. Shunga omumen qilip alghanda, xitaydiki herqandaq diniy étiqad jama'iti birdek ziyankeshlikke uchrawatidu.

Muxbir: shundaq, ötken üch yil mabeynide lagér siyasitini ijra qilghan xitay emeldarlirigha qarita amérika hökümiti yéqin kelgüside birer jazalash tedbirini ishqa sélishi mumkin, dep qaramsiz?

Sam brownbek: biz bu xil jazalargha aldin birnerse déyelmeymiz. Tégishlik qedemler élinip xelqi'alemge jakarlandi. Emma biz bu ishlar heqqide yaki kelgüside néme bolidighanliqi heqqide aldin'ala birnerse démeymiz.

Muxbir: bolidu, emdi "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" gha kelsek, bu layihe resmiy qanun'gha aylan'ghandin kéyin sizning diniy étiqad erkinliki bash elchisi süpitide Uyghur xelqining diniy erkinliki toghrisida téximu keskinrek söz qilishingizgha destek bolalamdu?

Sam brownbek: aldi bilen shuni oylaymenki, bu qanun layihesining muhim nuqtisi we hazirqi hökümetning diqqiti ashu jaylarda yüz bériwatqan heq we hoquqlarning depsende bolushigha merkezlishishi lazim. Hazir ular del mushuni qiliwatidu. Hazir hökümetning bu ishlargha zéhin qoyushigha destek dégen yétip ashqiche peyda boldi. Bu yéngi qanun hazirqi hökümettin bezi doklatlarni teyyarlashni hemde istixbarat organlirining dölet mejlisige bezi melumatlarni yollishini telep qilidu. Bu ishlar pat yéqinda ishqa ashidu. Emma bu yerdiki eng ehmiyetlik nerse dölet mejlisining bu ishlarni qanchilik éniqliqta we küchlük sewiyide chüshinish mesilisidur. Awam palatasida bir qarshi awaz tashlandi. Kéngesh palatasida bolsa birdek awazda maqullandi. Buning bilen dölet mejlisi üchün bu ishlarning her ikki partiye chongqur köngül bölüwatqan bir téma ikenliki nahayiti ashkara namayan boldi.

Muxbir: shundaq, derweqe xitay hökümiti barliq lagérlarni taqap milyonlighan Uyghur we qazaq tutqunlarni lagérlardin azad qilghini yoq. Shuning bilen birge xitay hökümiti prézidént trampning bu qanun layihesige imza qoyushigha intayin qattiq rewishte inkas qayturdi. Hetta bir qisim xitay pa'aliyetchilermu xitay hökümitining bu hadisige qayturghan qattiq inkasini "Medeniyet inqilabi" uslubidiki amérikani eyiblesh herikiti boldi, dewatidu. Emdi méning sorimaqchi bolghinim, sizningche "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" resmiy qanun'gha aylan'ghandin kéyin, bu xitay hökümitini lagérlarni taqash we Uyghur tutqunlirini qoyuwétishke mejburlashta birer paydiliq rol oynamdu?

Sam brownbek: shundaq, ümidim bu qanun xitay hökümitining lagérlarni taqishida ijabiy qedem élishigha bésim bolsiken, deymen. Emma lagérlarni taqashning özila kupaye qilmaydu, dep qaraymen. Chünki ular hazir saqchi döliti we qattiq nazaretni ishqa ashurup boldi. Yene kélip shinjangdiki ahaliler olturaqlashqan jaylarni kaméra, teqlidiy eqil we chiray tonush sistémisining yardimide nazaret qilish arqiliq kishiler tutqun qilinmighan jaylarnimu saqchi dölitige aylandurup boldi. Bular kishilerning hayatini zor derijide cheklep qoyuwatidu. Men buni nurghun kishilerge éytqan. Men bularni heqiqeten zulumning kélecheki, dep qaraymen. Hazir bu jayda ashu xildiki hakimmutleq sistéma mewjut boluwatidu. Bu sistémidiki shexsler özlirining diniy étiqadi seweblik özlirining wetinide iqtisadiy we ijtima'iy pa'aliyetlerge ishtirak qilishqa qadir bolalmaywatidu. Mana bu del xitaylar shinjangda berpa qilip chiqqan sistémidur. Shundaqla bu del xitay kompartiyesi ashu rayondiki Uyghurlargha we bashqa musulmanlargha qiliwatqan mu'amilidur. Shunga lagérlar taqalghan halettimu saqchi döliti yenila öz jayida qéliwéridu. Buning bilen kishiler yenila özlirining diniy étiqad erkinlikige ige bolalmaydu. Bular hazirqi eng yéngi téxnikilar bolup, dunya buningdin kéyin buni cheklimise hemde uning aldini almisa, u halda kelgüside bu hal xitay we bashqa diktator döletliride omumlishidu.

Muxbir: bash elchi brownbektin soraydighan axirqi so'alim: prézidént donald tramp "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" gha 17-iyun küni, yeni tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo bilen xitay dölet ishliri komissari yang jyéchi hawayda tunji qétim uchrashqan küni imza qoydi. Bu bir tasadipiyliqmu yaki beziler éytqandek xitay hökümitining Uyghurlargha ziyankeshlik qilishigha qarita ulargha küchlük bir signal bérish üchün prézidént tramp ashu künni alayiten tallap imza qoyghanmu?

Sam brownbek: men sizge buningdiki heriketlendürgüch küch yaki u ishlar otturisidiki baghlinish heqqide melumat bérelmeymen. Emma shuni déyeleymenki, bu prézidént xitaygha, u dawam qiliwatqan heqlerni ayaq-asti qilish qilmishigha hemde iqtisadiy sistémini depsende qilishqa, bixeterlik sistémisida hemde kishilik hoquq saheside yéqinqi mezgillergiche bolghan herqandaq prézidénttin zor bir qedem aldi. Shuning bilen birge bu hökümitimiz xitay kompartiyesi ashkara jem'iyet berpa qilghuche, xitayda xelqlerning kishilik heqliri emelge ashquche, bashqilarni bozek qilish taktikisini we bashqa döletlerning dunya miqyasida kishilik hoquqni depsende qilishigha yölek bolushni tashlighuche, özining hazirqi mewqeside we pozitsiyeside mehkem turidu. Biz hazir del mushuninggha küch chiqiriwatimiz. Hökümitimizmu mushu ishni dawam qilidu hemde buni dawamliq birleshme chuqan'gha aylanduridu. Bu mesilide amérika xelqimu shundaq qilidu, dep ishinimen. Hökümitimiz hazir amérika qoshma shtatlirining yadroluq qimmet qarashliri bolghan kishilik hoquq we diniy erkinlik mesiliside xitay bilen robiro boluwatidu. Xitay bu témilarda özgirish yasighuche (ularni yéqin kelgüside shundaq qilidu, dep ishinimen), biz mushu témilar boyiche dawamliq ular bilen mu'amilide bolimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.