“Shinjang saqchi höjjetliri” néme deydu? (2)

Muxbirimiz eziz
2022.05.30
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki zor kölemlik tutqun we basturush qilmishi tashqi dunyagha melum bolushqa bashlighan ötken besh yilda milyonlarche Uyghurning lagérlargha qamalghanliqi melum bolghandin kéyin xitay hökümiti taghdek ispatlar aldida “Bizde lagér mewjut emes. Mewjut bolghini peqet kespiy terbiyelesh merkizi” dédi. Kéyinche bu merkezlerning “Xeterlik we ishenchsiz kishiler üchün méngilerni tazilash, yüreklerni paklash we qebih idiyelerni yoqitish” rolining barliqini tekitlidi. Bu jeryanda xitay hökümitining özliri teyyarlap chiqqan birqisim höjjetliri we uqturushliri 2019-yilidin bashlap oxshimighan yollardin pash bolup, bu lagérlarning we zulumlarning peyda bolushidin tartip muntizim sistéma alghan halda kéngiyishigiche bolghan pütkül jeryanning shi jinping bashchiliqidiki merkiziy hökümetning bir qolluq orunlashturmisi ikenliki mana men, dep ashkara boldi.

“Dunyada bundaq mektep bolmaydu!”

Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi boyiche izdiniwatqan tetqiqatchi, “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning xitay tetqiqat merkizining diréktori adriyan zénz(Adrian Zenz) ning wasitisi arqiliq namelum xakkérning tashqi dunyagha ashkarilishini'ing netijisi “Shinjang saqchi höjjetliri” namida pütün dunyadiki axbarat wasitilirining diqqet merkizige aylandi. Bu höjjetler toplimidiki lagérlarning ichki qismida tartilghan süretler we yuqiri derijilik hökümet emeldarlirining lagérlar heqqidiki yolyoruqliri “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérlarning ichki qismidiki qabahetlerni téximu ilgirilep dunyagha échip berdi.

Bu höjjetlerdin melum bolushiche, lagérlargha qamalghanlar ichide 15 yashliq sebiy ösmürler we yéshi 70 tin ashqan moysipitlarningmu bolushi xitay hökümitining neziride “Ishenchlik” Uyghurning yoq ikenlikini körsetse, ‍uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékrétari chén chüen'goning nutqidiki “Nurghunlighan kishilerge besh yilliq ‛terbiyelesh‚ kupaye qilmaydu” dégen yolyoruqi nöwettiki lagér siyasitining yéqin kelgüside “Boshap qélishi” din ümid qilishning balilarche xam-xiyal ikenlikini namayan qilip berdi. Yene bir yaqtin höjjetler toplimidiki “Qanunsiz diniy buyumlar” katégoriyesige ayrilghanlarning “Qur'an” ni öz ichige alghan halda, jeynamaz, teswi, hijab dégendek dunyaning héchqandaq yéride “Qanunsiz” dep qaralmaydighan buyumlar bolushi xitay hökümitining “Térrorluq” qa emes, belki Uyghurlargha qarshi turuwatqanliqini bekmu janliq teswirlep berdi.

Bu qétimqi höjjetler buningdin ilgirirek melum bolghan qeshqer konisheher nahiyesidiki tutqunlar isimlikini süretler arqiliq delilligen bolsa tashqi dunyani heyrette qaldurghan yene bir ehwal xitay saqchilirining manéwir qiliwatqan körünüshi bolushi mumkin, dep qariliwatqan menziriler boldi. Héchqandaq qarshiliq körsitish iqtidari bolmighan bowaylarnimu aptomat we kaltek-chomaqlar bilen qorallan'ghan saqchilarning heywe qilip qorshap turushi, xitay poyizlirida Uyghur diyarigha yötkiliwatqan saqchi bronéwikliri, Uyghur mehelliliride qara kiyimlik xitay saqchilirining toluq qorallan'ghan halda sep bolup tekshürüshke méngishliri dégenler Uyghur diyaridiki siyasiy muhitning herqandaq urush rayonidikidin qélishmaydighanliqini, emma qarshi tereptiki Uyghurlarning pütünley toluq iskenjige élin'ghan halda bu urush hujumlirigha “Nishan” boluwatqanliqini körsitip béridu. Bu heqte söz bolghanda doktur adryan zénz özining bu süretlerni tunji qétim körgendiki hés-tuyghusini biz bilen ortaqliship mundaq dédi. .

“Méni hemmidinmu bek chöchütkini bu höjjetlerdiki süretler, bolupmu ular arisida emdila 15 yashqa kirgen rahile ömer isimlik bir qizning süriti hemde bashqa bir qisim yashta bekla chong bolghan kishiler boldi. Chünki ularning nurghuni alliqachan 70 yashtin ashqan bolsimu lagérgha qamalghan kishiler idi. Méni téximu bek heyran qaldurghini mektep dep atilidighan bu jaylardiki saqchi qisimlirining jismaniy jehetlerde ipadilen'gen qiyapiti boldi. Bulardin qarighanda xitay hökümitining hazir héchqandaq bashqa tallishi qalmighandek qilidu. Lagérlarning ichki qismidin melum bolghan bu höjjetler we süretler emdilikte polattek delil bolghiniche inkar qilishqa héchqandaq yochuq qaldurmaydu”.

Xitay hökümiti köp qétim yuqiri derijilik emeldarlarning éghzidin “Terbiyelesh merkezliride Uyghurlar hüner-téxnika öginip ishqa orunlishishqa hül salidu. Bu pütünley heqsiz mektep” déyish arqiliq buni xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan bir türlük “Ghemxorluqi” qatarida bayan qilip kelgenidi. Emma bu qétim pash bolghan süretlerde bu “Mektep” lerdiki “Kursant” namida atiliwatqan tutqunlarning türme sheklidiki qepezlerge qamilidighanliqi, bu jaydiki qoralliq saqchilarning orunlashturmisi herqandaq “Eng bixeter” türmidin qélishmaydighanliqi alahide gewdilinidu. Bolupmu lagérlarni bashqurush belgilimiliride lagérlardiki herqaysi “Oqutush” binalirigha qanchidin saqchining orunlashturulushi, lagérlardiki közitish munarliri we charlash saqchilirining roli qatarliqlar qatarida “Terbiyelesh merkezliridin qéchishqa urun'ghan kursantlargha saqchilar awwal belge oqi étish, qéchishtin toxtimisa ularni étip öltürüwétish” heqqidiki belgilimiler bu orunlarni héchqandaq qilipmu “Mektep” dep sherhileshke imkan yoqluqini körsitip béridu. Shuningdek radiyomiz ilgiri delilligen birqisim kishilerning lagérgha élip bérilishtin qorqup ölüwélishidiki bezi seweblernimu diqqitimizge wasitilik halda ishare qilidu. Bularning hemmisi mahiyette xitay hökümitining Uyghur diyaridiki lagérlarda qiliwatqanlirining emeliyette 2-dunya urushi mezgilidiki natsistlarning yighiwélish lagérliridiki jinayetlerning téximu ‍ashurulup tekrarliniwatqanliqinimu namayan qilip béridu. Bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida adryan zénz bu heqte toxtilip, buningdiki bezi ehwallarning alliqachan kishilerning tesewwurdin halqip ketkenlikini tekitleydu. . U, mundaq dédi: “Bularning hemmisi bu mu'esseselerning emeliyette bekmu qattiq muhapizet qilinidighan türme ikenlikini körsitip béridu. Chünki ulargha étip öltürüwétish heqqide körsetme bérilgen. Buningdin bashqa peqet herbiy qisimlar üchünla qollinilidighan bir qisim éghir tiptiki qorallarning ismimu uchraydu. Mesilen, közitish munarliridiki eskerlerning üch putluq pilimot ishlitishi dégenler zadila ademning eqlige sighmaydu. Yene kélip lagérlarda toluq qorallan'ghan saqchi qisimlirining qarawulluq we patrolluq qilishi, tuyuqsiz hujumlargha qollinilidighan zerbidarlar etritining ishqa sélinishi dégenlermu xuddi shundaq”.

Nöwette mezkur höjjetler toplimi we birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy kéngishining re'isi mishél bachélétning Uyghur diyaridiki ziyariti barawer halda herqaysi axbarat wasitilirining bash betliridin orun almaqtiken. Shuning bilen birlikte amérika bashchiliqidiki birqisim gherb döletliri xitay hökümitige qarita oxshimighan bayanatlarni élan qilmaqta iken. Xitay hökümitimu dawamliq halda bu qétimqi höjjetlerni yalghan'gha chiqirip “Bu gherb düshmenlikining yene bir qétim otturigha chiqishi” démekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.