Хитайниң үрүмчидики сақчи сандани униң уйғурларниң күндилик һаятини қандақ контрол қиливатқанлиқини ашкарлап бәргән

Мухбиримиз әркин
2021-02-03
Share
Хитайниң үрүмчидики сақчи сандани униң уйғурларниң күндилик һаятини қандақ контрол қиливатқанлиқини ашкарлап бәргән Хитайда елип берилған йәрмәнкидә йоған екранда көрүнүп турған чирай тонуш системиси. 2018-Йили 23-өктәбир, бейҗиң.
AP

Америкадики "интерсепт" намлиқ ахбарат орни 29-январ хитайниң үрүмчидики уйғурларға қаратқан назарәт вә контроллиқиға аит бир зор сақчи сандани (санлиқ мәлумат амбири) ни ашкарлиди. Мәлум болушиичә, 52 гегабайтлиқ бу сақчи сандани 250 милйон қурға йеқин учурни өз ичигә алған икән. "интерсепт" бу һәқтики доклатида, өзиниң бу санлиқ мәлуматни қандақ қолға чүшүргәнликини тилға алмиған. Әмма мутәхәссисләр бу учурни хитайниң уйғур елидики юқири техникалиқ назарәт вә контрол механизиминиң йәрлик уйғурларни назарәт қилип еришкән уларниң күндилик һәркитигә аит зор һәҗимлик санлиқ мәлумат амбириниң ашкарлиниш вәқәси, дәп қаримақта.

Доклатта ейтилишичә, 52 гегабайтлиқ бу сандандики учурларни хитайниң "тор тазилаш қаравули", "аммиви бихәтәрлик юмтали", "дәлил-испат топлаш юмтали" қатарлиқ он нәччә хил юмтал, шуниңдәк тор бихәтәрликини қоғдаш идариси қатарлиқ һәр хил қаналлар йиғқан болуп, бу қаналлар үрүмчи шәһәрлик сақчи идариси, уйғур аптоном районлуқ җ х назарити сақлайдиған вә шулар ишлитидиған мәзкур санданға улағлиқ икән.

Доклатта тәкитлишичә, бу сандан сақчиларниң пуқралар тоғрисидики истихбарат материяли, мәһәллә сақчилириниң доклати, үрүмчидики тәкшүрүш понкитлириниң һәркити, нишанлиқ топларниң телефон, тор, пул-муамилә әһвалини тәқибләшкә аит тәпсилий баянлар, даириләрниң топланған учурларни қандақ тәһлил қилидиғанлиқи вә писшиқлап ишләйдиғанлиқи, буниң ичидә сақчи вә кишиләр йоллиған қошумчә истихбарат учурлириниң қандақ бир тәрәп қилинидиғанлиқи, аптоматиклашқан сақчи юмталини ишлиниң үндидарға охшаш иҗтимаий алақә вастилиридики шәхс вә топларни қандақ тәкшүридиғанлиқиға аит тәпсилий деталлар билән тәминләйдикән.

Доклатта билдүрүшичә, бу сандан уйғур елидики кәң көләмлик назарәт системисиниң райондики йәрлик милләтләрни бастуруш үчүн қандақ бирләштүрүлгәнлики, буниң райондики хәлқләрниң күндилик турмушиға қандақ тәсир көрсәткәнлики тоғрисида омумийүзлүк бир тонуш шәкилләндуридикән. Мутәхәссисләр, бу санданниң хитайниң йәрлик хәлқләргә алақидар қанчилиқ санлиқ мәлумат топлиғанлиқи тоғрисида ениқ картина сизип бәргәнликини билдүрди. Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири дериктори софийә ричардсон 2-феврал бу һәқтики зияритимизни қобул қилди.

Софийә ричардсон мундақ дәйду: "бу пәвқуладдә тәтқиқат парчиси болуп, у хитай һөкүмитиниң қанчилик санлиқ мәлумат топлиғанлиқи, сақлаватқанлиқи, буни қандақ ишлитиватқанлиқиниң картинисини сизип, буни чүшинишимизгә ярдәм бәрди. Сизгә мәлум болғандәк, өткән йили бизму шинҗаң даилириниң ‹бирләшмә җәң қилиш суписи' ни қандақ ишлитиватқанлиқи тоғрисида доклат елан қилған идуқ. Лекин ‹интерсепт' ниң доклати бизгә кишилик һәқ һоқуқ рәт қилинған, шәхсий мәхпийәтликини қоғдиялмайдиған бир муһит ичидики кишиләрни тәқибләшниң техиму чоңқур қатламлирини ечип бәрди."

Бәзи мутәхәссисләрниң көрситишичә, мусулманлар үрүмчи нупусиниң аз қисмини тәшкил қилмисиму, бирақ мәзкур сандан сақчиниң мусулманларни қара-қоюқ нишанға алғанлиқини ечип бәргән. Бу сөзләрни америкидики уйғуршунас, колорадо университетиниң тәтқиқатчиси дәррин байлер 2-феврал бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда тилға алди.

Дәррин байлер мундақ дәйду: "бу сандан райондики мусулманларниң сақчилар тәрипидин қара-қоюқ нишанға елинғанлиқидики бир нуқтини ечип бәрди. Бу сандан районниң мәркизи болған үрүмчи шәһригә аит. Мусулманлар үрүмчи шәһридә аз санлиқ, улар үрүмчи нопусиниң 29 пирсәнтини тәшкил қилиши мумкин. Бирақ бу санлиқ мәлуматтики 80 пирсәнттин артуқ учур мусулманларға аит. Биз буйәрдә көп санлиқ хитай пуқралириниң әмәс, аз санлиқ мусулманларниң нишан қилинишидәк бир тәрәплимиликни көрәләймиз."

"интерсепт" ниң доклатида қәйт қилишичә, бу санданда йәнә хитайниң районда елип барған "омумий хәлқ саламәтлик тәкшуруш" һәркити тоғрисидиму тәпсилий баянлар йәр алған икән. Доклатта сандандики һөҗҗәтләр саламәтлик тәкшүрүши райондики сақчи назарәт системисиниң парчиси икәнликини ашкарлап бәргәнликини билдүргән. Хитай һөкүмити 2017-йили уйғур елида чоң тутқунни башлашниң алдида "омумиййүзлүк саламәтлик тәкшуруш" һәркити башлап, "һәқсиз саламәтлик тәкшүрүши" намида пуқраларниң көз, чирай, аваз, DNA әвришкилирини топлиған.

Доклатта ейтишичә, мәзкур сандандики һөҗҗәтләрдә қәрәллик саламәтлик тәкшүрүшниң "қолайлиқ сақчи понкитлири" да елип берилғанлиқи, бу орунларниң тазилиқ әһвали наразилиққа сәвәб болғанлиқи, сақчиға биометрик вә биографийәлик учурини тапшурмиған пуқраларниң доклат қилинғанлиқи, уларға йүзтуранә хизмәт ишләнгәнлики, бәзидә тәнқид қилинғанлиқи, бәзи доклатларда бу тәкшүрүшниң көчмәнләргә, "миллий тилда сөзлишидиғанлар" ға қаритилғанлиқи қәйт қилинған икән.

Дәррен байлерниң билдүрүшичә, һөҗҗәтләрдики мәлуматлар "омумий хәлқ саламәтлик тәкшүрүши" сақчи назарәт системисиниң парчиси икәнликини ениқ көрсәткән икән. У мундақ дәйду: "һөҗҗәтләрдә омумий хәлқ саламәтлик тәкшүрүши тоғрисида бир қанчә йәрдә тохталған. Оқуғучилар үрүмчигә қайтип кәлсә, саламәтлик тәкшүрүшидин чоқум өтүши, саламәтлик тәкшүрүшиниң ‹бирләшмә җәң қилиш суписи' ға улағлиқ икәнлики қәйт қилинған. Һалбуки, ‹бирләшмә җәң қилиш суписи' болса сақчи назарәт мунбиридур. Ениқки, аталмиш омумий хәлқ саламәтлик тәкшүрүшиниң сақчи назарәт системисиға улағлуқ болуши бир-бирини тутмайду. Демәк, омумий хәлқ саламәтлик тәкшүрүши назарәт системисиниң парчиси икәнлики ениқ."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики софийә ричардсонниң қаришичә, бу һөҗҗәтләр кишигә районда хитай һөкүмитиниң хәвирисиз һечқандақ бир шәхсий мәхпийәтлик қалмиғандәк чүшәнчә бәргән. Софийә ричардсон мундақ диди: "ениқки, даириләр бу учурларниң һәммисини бирләштүрүп қалмиған, бәлки кишиләр өзи һәққидики топланған учурларниму билмигән. Сиз күндилик турмушиңизда бу әһваллардин хәвәрсиз бәзи қарарларни берисиз. Мәсилән, өйиңиздә намаз оқуйсиз яки зиярәт қилишқа тегишлик болмиған кишиләрни зиярәт қилисиз. Бу кишидә дөләтниң хәвирисиз һечқандақ бир шәхсий хаиш қалмапту, дегән чүшәнчә пәйда қилиду. Даириләр бу санлиқ мәлуматларға асасән кишиләрни тәкшүрүш вә тутқун қилишни қарар қилиду. Димәк, буниң мушундақ еғир ақивәти бар."

Софийә ричардсонниң ейтишичә, бу сандан немә үчүн дуняниң интайин күчлүк шәхсий мәхпийәтлик һоқуқиға еһтияҗлиқ икәнликини чүшәндүрүп беридиған типик мисал икән. У мундақ дәйду: "бу наһайити яхши суал болди, бу бизниң немә үчүн мумкин болған әң күчлүк шәхсий мәхпийәтлик һоқуқиға еһтияҗлиқ икәнликимизни чүшәндүрүп беридиған әң типик мисал. Хитай, болупму уйғур райони бизгә пуқралар әркинлики болмиса, шәхсий мәхпийәтлик болмиса, қандақ болидиғанлиқини көрситип беридиған бир дәрслик мисали. Бу пәвқуладдә бир мисал."

Мәзкур сандандики диққәт қозғиған йәнә бир нуқта, даириләрниң гуман астидики кишиләрниң писихологийәсини баһалишиға даир һөҗҗәтләрдур. Бу хил баһалаш байрақ чиқириш мурасимлирида елип берилған. Сақчи вә кадирларниң назаритидә өткүзүлгән бу мурасимларда, гуман астидики кишиләрниң мурасимға қатнишиш әһвали, мурасимдики ипадисигә баһа берилгән. Доклатта ейтилишичә, сандандики бу һөҗҗәтләрдә байрақ чиқириш мурасими өткүзүдиған сақчи вә мәһәллә комитети хадимлириниң кимләрни "қайта тәрбийәләш лагири" ға әвәтиш-әвәтмәсликни қарар қилидиғанлиқи көрситилгән.

Бу сандан америка һөкүмити хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекиткән, бирақ хитай һөкүмити өзиниң "ирқий қирғинчилиқ" қилғанлиқини инкар қилип, америкаға қарши тәшвиқат һуҗуми башлиған мәзгилдә ашкарланди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт