Xitayning ürümchidiki saqchi sandani uning Uyghurlarning kündilik hayatini qandaq kontrol qiliwatqanliqini ashkarlap bergen

Muxbirimiz erkin
2021-02-03
Share
Xitayning ürümchidiki saqchi sandani uning Uyghurlarning kündilik hayatini qandaq kontrol qiliwatqanliqini ashkarlap bergen Xitayda élip bérilghan yermenkide yoghan ékranda körünüp turghan chiray tonush sistémisi. 2018-Yili 23-öktebir, béyjing.
AP

Amérikadiki "Intérsépt" namliq axbarat orni 29-yanwar xitayning ürümchidiki Uyghurlargha qaratqan nazaret we kontrolliqigha a'it bir zor saqchi sandani (sanliq melumat ambiri) ni ashkarlidi. Melum bolushi'iche, 52 gégabaytliq bu saqchi sandani 250 milyon qurgha yéqin uchurni öz ichige alghan iken. "Intérsépt" bu heqtiki doklatida, özining bu sanliq melumatni qandaq qolgha chüshürgenlikini tilgha almighan. Emma mutexessisler bu uchurni xitayning Uyghur élidiki yuqiri téxnikaliq nazaret we kontrol méxanizimining yerlik Uyghurlarni nazaret qilip érishken ularning kündilik herkitige a'it zor hejimlik sanliq melumat ambirining ashkarlinish weqesi, dep qarimaqta.

Doklatta éytilishiche, 52 gégabaytliq bu sandandiki uchurlarni xitayning "Tor tazilash qarawuli", "Ammiwi bixeterlik yumtali", "Delil-ispat toplash yumtali" qatarliq on nechche xil yumtal, shuningdek tor bixeterlikini qoghdash idarisi qatarliq her xil qanallar yighqan bolup, bu qanallar ürümchi sheherlik saqchi idarisi, Uyghur aptonom rayonluq j x nazariti saqlaydighan we shular ishlitidighan mezkur sandan'gha ulaghliq iken.

Doklatta tekitlishiche, bu sandan saqchilarning puqralar toghrisidiki istixbarat matériyali, mehelle saqchilirining doklati, ürümchidiki tekshürüsh ponkitlirining herkiti, nishanliq toplarning téléfon, tor, pul-mu'amile ehwalini teqibleshke a'it tepsiliy bayanlar, da'irilerning toplan'ghan uchurlarni qandaq tehlil qilidighanliqi we pisshiqlap ishleydighanliqi, buning ichide saqchi we kishiler yollighan qoshumche istixbarat uchurlirining qandaq bir terep qilinidighanliqi, aptomatiklashqan saqchi yumtalini ishlining ündidargha oxshash ijtima'iy alaqe wastiliridiki shexs we toplarni qandaq tekshüridighanliqigha a'it tepsiliy détallar bilen teminleydiken.

Doklatta bildürüshiche, bu sandan Uyghur élidiki keng kölemlik nazaret sistémisining rayondiki yerlik milletlerni basturush üchün qandaq birleshtürülgenliki, buning rayondiki xelqlerning kündilik turmushigha qandaq tesir körsetkenliki toghrisida omumiyüzlük bir tonush shekillenduridiken. Mutexessisler, bu sandanning xitayning yerlik xelqlerge alaqidar qanchiliq sanliq melumat toplighanliqi toghrisida éniq kartina sizip bergenlikini bildürdi. Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri dériktori sofiye richardson 2-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi.

Sofiye richardson mundaq deydu: "Bu pewqul'adde tetqiqat parchisi bolup, u xitay hökümitining qanchilik sanliq melumat toplighanliqi, saqlawatqanliqi, buni qandaq ishlitiwatqanliqining kartinisini sizip, buni chüshinishimizge yardem berdi. Sizge melum bolghandek, ötken yili bizmu shinjang da'ilirining 'birleshme jeng qilish supisi' ni qandaq ishlitiwatqanliqi toghrisida doklat élan qilghan iduq. Lékin 'intérsépt' ning doklati bizge kishilik heq hoquq ret qilin'ghan, shexsiy mexpiyetlikini qoghdiyalmaydighan bir muhit ichidiki kishilerni teqibleshning téximu chongqur qatlamlirini échip berdi."

Bezi mutexessislerning körsitishiche, musulmanlar ürümchi nupusining az qismini teshkil qilmisimu, biraq mezkur sandan saqchining musulmanlarni qara-qoyuq nishan'gha alghanliqini échip bergen. Bu sözlerni amérikidiki Uyghurshunas, kolorado uniwérsitétining tetqiqatchisi derrin baylér 2-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda tilgha aldi.

Derrin baylér mundaq deydu: "Bu sandan rayondiki musulmanlarning saqchilar teripidin qara-qoyuq nishan'gha élin'ghanliqidiki bir nuqtini échip berdi. Bu sandan rayonning merkizi bolghan ürümchi shehrige a'it. Musulmanlar ürümchi shehride az sanliq, ular ürümchi nopusining 29 pirsentini teshkil qilishi mumkin. Biraq bu sanliq melumattiki 80 pirsenttin artuq uchur musulmanlargha a'it. Biz buyerde köp sanliq xitay puqralirining emes, az sanliq musulmanlarning nishan qilinishidek bir tereplimilikni köreleymiz."

"Intérsépt" ning doklatida qeyt qilishiche, bu sandanda yene xitayning rayonda élip barghan "Omumiy xelq salametlik tekshurush" herkiti toghrisidimu tepsiliy bayanlar yer alghan iken. Doklatta sandandiki höjjetler salametlik tekshürüshi rayondiki saqchi nazaret sistémisining parchisi ikenlikini ashkarlap bergenlikini bildürgen. Xitay hökümiti 2017-yili Uyghur élida chong tutqunni bashlashning aldida "Omumiyyüzlük salametlik tekshurush" herkiti bashlap, "Heqsiz salametlik tekshürüshi" namida puqralarning köz, chiray, awaz, DNA ewrishkilirini toplighan.

Doklatta éytishiche, mezkur sandandiki höjjetlerde qerellik salametlik tekshürüshning "Qolayliq saqchi ponkitliri" da élip bérilghanliqi, bu orunlarning taziliq ehwali naraziliqqa seweb bolghanliqi, saqchigha bi'ométrik we bi'ografiyelik uchurini tapshurmighan puqralarning doklat qilin'ghanliqi, ulargha yüzturane xizmet ishlen'genliki, bezide tenqid qilin'ghanliqi, bezi doklatlarda bu tekshürüshning köchmenlerge, "Milliy tilda sözlishidighanlar" gha qaritilghanliqi qeyt qilin'ghan iken.

Derrén baylérning bildürüshiche, höjjetlerdiki melumatlar "Omumiy xelq salametlik tekshürüshi" saqchi nazaret sistémisining parchisi ikenlikini éniq körsetken iken. U mundaq deydu: "Höjjetlerde omumiy xelq salametlik tekshürüshi toghrisida bir qanche yerde toxtalghan. Oqughuchilar ürümchige qaytip kelse, salametlik tekshürüshidin choqum ötüshi, salametlik tekshürüshining 'birleshme jeng qilish supisi' gha ulaghliq ikenliki qeyt qilin'ghan. Halbuki, 'birleshme jeng qilish supisi' bolsa saqchi nazaret munbiridur. Éniqki, atalmish omumiy xelq salametlik tekshürüshining saqchi nazaret sistémisigha ulaghluq bolushi bir-birini tutmaydu. Démek, omumiy xelq salametlik tekshürüshi nazaret sistémisining parchisi ikenliki éniq."

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki sofiye richardsonning qarishiche, bu höjjetler kishige rayonda xitay hökümitining xewirisiz héchqandaq bir shexsiy mexpiyetlik qalmighandek chüshenche bergen. Sofiye richardson mundaq didi: "Éniqki, da'iriler bu uchurlarning hemmisini birleshtürüp qalmighan, belki kishiler özi heqqidiki toplan'ghan uchurlarnimu bilmigen. Siz kündilik turmushingizda bu ehwallardin xewersiz bezi qararlarni bérisiz. Mesilen, öyingizde namaz oquysiz yaki ziyaret qilishqa tégishlik bolmighan kishilerni ziyaret qilisiz. Bu kishide döletning xewirisiz héchqandaq bir shexsiy xa'ish qalmaptu, dégen chüshenche peyda qilidu. Da'iriler bu sanliq melumatlargha asasen kishilerni tekshürüsh we tutqun qilishni qarar qilidu. Dimek, buning mushundaq éghir aqiweti bar."

Sofiye richardsonning éytishiche, bu sandan néme üchün dunyaning intayin küchlük shexsiy mexpiyetlik hoquqigha éhtiyajliq ikenlikini chüshendürüp béridighan tipik misal iken. U mundaq deydu: "Bu nahayiti yaxshi su'al boldi, bu bizning néme üchün mumkin bolghan eng küchlük shexsiy mexpiyetlik hoquqigha éhtiyajliq ikenlikimizni chüshendürüp béridighan eng tipik misal. Xitay, bolupmu Uyghur rayoni bizge puqralar erkinliki bolmisa, shexsiy mexpiyetlik bolmisa, qandaq bolidighanliqini körsitip béridighan bir derslik misali. Bu pewqul'adde bir misal."

Mezkur sandandiki diqqet qozghighan yene bir nuqta, da'irilerning guman astidiki kishilerning pisixologiyesini bahalishigha da'ir höjjetlerdur. Bu xil bahalash bayraq chiqirish murasimlirida élip bérilghan. Saqchi we kadirlarning nazaritide ötküzülgen bu murasimlarda, guman astidiki kishilerning murasimgha qatnishish ehwali, murasimdiki ipadisige baha bérilgen. Doklatta éytilishiche, sandandiki bu höjjetlerde bayraq chiqirish murasimi ötküzüdighan saqchi we mehelle komitéti xadimlirining kimlerni "Qayta terbiyelesh lagiri" gha ewetish-ewetmeslikni qarar qilidighanliqi körsitilgen.

Bu sandan amérika hökümiti xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitken, biraq xitay hökümiti özining "Irqiy qirghinchiliq" qilghanliqini inkar qilip, amérikagha qarshi teshwiqat hujumi bashlighan mezgilde ashkarlandi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet