Шан робертс: “бундақ сақчи дөлитини дуня техи көрүп бақмиған!”

Мухбиримиз әзиз
2022.02.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ean-Roberts-George-Washington-University.jpg Дуняниң һәрқайси җайлиридин кәлгән тәтқиқатчиларниң уйғур вәзийити тоғрисида өткүзгән бирләшмә ахбарат елан қилиш йиғинида америка җорҗ вашингтон университетиниң профессори шан робертс әпәнди сөз қилмақта. 2018-Йили 26-ноябир, вашингтон.
RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқи барғансери көп саһәгә мәлум болушқа әгишип, буниңға мунасивәтлик учурларға қизиққучиларму көпийишкә башлимақта. Әнә шу хил еһтияҗни көздә тутуп “мәркәз диалоги” радийо сөһбити прогрммиси җорҗи вашингтон униерситетиниң профессори шан робертс билән бу мәсилә һәққидә мәхсус сөһбәт уюштурди.

Программа риясәтчиси шан спейр әпәнди көп қисим тамашибинларниң әһвалини нәзәргә елип, профессор шан робертстин уйғурлар билән хитай дөлити оттурисидики мунасивәт һәққидә қисқичә чүшәнчә беришни сориди.

Профессор шан робертс алди билән уйғурларниң явро-асия қуруқлуқини макан қилип қәдимдин буян яшап келиватқан йәрлик хәлқ икәнликидин сөз башлиди. Шундақла манҗулар қурған чиң империйәси уйғурлар яшаватқан земинни хитай дөлитигә қошувалған вақитта, уйғурларниң аллиқачан өзигә хас мәдәнийәт вә земинға болған күчлүк һәқдарлиқ чүшәнчисини турғузуп болғанлиқини, дәл мушу һәқдарлиқ чүшәнчисиниң нөвәттики хитай һөкүмитини әң биарам қиливатқан мәсилә болуватқанлиқини тәкитлиди.

Профессор шан робертсниң қаришичә, уйғурлар өзлирини бир мустәқил хәлқ, өзлири яшаватқан земинни уйғурларниң вәтини, дәп қарап келиватқанлиқи үчүн бу нуқтида уйғурлар билән хитай дөлитиниң “пурчиқи пишмиған”. Йәнә келип хитай дөлити уйғурларни хитайниң омумий қурулмисидики бир парчә мәзмун қилип өзләштүривалмақчи болған. Бу урунуш 1950-йиллири, андин 1980-йиллири қайта-қайта оттуриға чиққан. Болупму ташқий дуняға қарита нәччә он йиллап ишикни мәһкәм тақивалған хитай дөлити 1980-йилларда ишикни ечишқа башлиған. Шуниң билән биргә ғәрп тәрәпкә қарап өз тәсирини кеңәйтишни дәсләпкә қәдәмдә ойлишишқа башлиған (бу болса һазир “бир бәлвағ бир йол” қурулуши намида иҗра болуватиду). Бу җәрянда хитай һөкүмити уйғурларниң дәл мушу “улуғвар пилан” ға “тақишип қеливатқанлиқи” ни байқашқа башлиған. 1990-Йиллири оттура асия җумһурийәтлириниң арқиму-арқидин мустәқил болушидин кейин, хитай һөкүмити уйғурларниңму ашу хил шәкилдә мустәқил болуп хитайниң контроллуқидин чиқип кетишидин әндишигә чүшкән. Бу мәнидин алғанда. Нөвәттики сиясий бастуруш наһайити узун арқа көрүнүшни асас қилған.

Хитай һөкүмити уйғурларниң диний етиқад әркинлики һәққидә сөз болғанда, һәрқачан уларниң бу җәһәттә толуқ әркинликкә игә икәнликини, пәқәт ашқунлуқ вә терорлуқ билән “зәһәрләнгән” бир түркүм кишиләрни “тәрбийәләш” зөрүр болуватқанлиқини тәкитләйду. Риясәтчи шан спейрму дәл мушуни оттуриға қоюп уйғурлардики “диний ашқунлуқ” ниң қайси дәриҗидә икәнликини сориди.

Профессор шан робертс бу һәқтики әһвалларни уйғурларниң 1990-йиллири ислам диниға қайтидин қучақ ечиши билән арилаштуривалмаслиқни зөрүр, дәп қарайду. Униң пикричә, 1980-йилларғичә уйғурлардики ислам етиқади қаттиқ йәнҗип ташланған болсиму, хитай ишикни ачқандин кейин уйғурлар қайтидин оттуриға чиққан диний әркинлик шамилида ислам динини зор иштияқ билән бағашлиған. Әмма бу җәрянда уларда диний ашқунлуқ, дәп қариғудәк бирәр мәсилә оттуриға чиқмиған. Хитай һөкүмтиму “бөлгүнчилик” һәққидә сөз қилип кәлгән болсиму һечқачан “диний ашқунлуқ” яки “терорлуқ” һәққидә сөз қилип бақмиған. Пәқәт “11-сентәбир вәқәси” дин кейин андин хитай һөкүмити бирдинла өзлириниң “терорлуқниң қурбани” болуватқанлиқини байқап қалған. Әнә шу вақитлардин кейинла “ашқунлуқ” вә “терорлуқ” аталғулири оттуриға чиқишқа башлиған. Гәрчә хитай һөкүмити көп қетимлап уйғурларниң “диний ашқунлуқи билән чирмишип кәткән терорлуқи” һәққидә сөз қилип келиватқан болсиму, уйғурларниң системилиқ шәкил алған һечқандақ җиһад тәшкилати оттуриға чиқип бақмиған. Сүрийәдики ‍уйғур қораллиқлири мәсилиси хитай һөкүмитиниң өзи ейтип өзи ишинидиған “әвлиялиқи” ниң нәтиҗиси болса, “шәрқий түркистанда җиһад қилиш” һәққидә видейо ишләп тарқитиватқанлар бирнәччила кишини өз ичигә алған бир гуруппа, халас. Һазир уйғурларниң “терорлуқ һәркити” тоғрисида сөз болғанда, бир қисим кишиләр һәтта “әмди мушу һалға чүшүп қалғанда уларға терорлуқ қилиштин башқиму бирәр йол барму?” дәп соал қойидиған болди.

Бу һәқтики соаллар қатарида риясәтчи оттуриға қойған йәнә бир мәсилә нөвәттики уйғур диярида кәң омумлишиватқан лагер системиси вә назарәт механизими болди.

Профессор шан робертсниң қаришичә, хитай һөкүмити 1990-йиллири дәсләпки қәдәмдә чиңитишқа башлиған контроллуқ 2016-йилидин кейин юқури пәллигә чиққан. Буниң билән пүткүл уйғур җәмийити тездин бир мукәммәл сақчи дөлитигә айлинип қалған. Йәнә келип бу дәриҗидә юқури пән-техника билән җипсилишип кәткән сақчи дөлити техи дуняниң һечқандақ йеридә қурулуп бақмиған. Бу сақчи дөлитидә әң аввал ислам дини вә уйғур кимлики билән алақиси барлики кишиниң һәммиси “терорчи” яки “мәсилиси бар” дәп қарилип “өгинишкә бериш” намида тутқун қилинған. Улар баридиған “мәктәп” ләр болса әмилийәттә пүтүнләй түрмә шәклидә қурулған муәссәләр болуп чиққан. Әнә шу тәриқидә 2017-йилидин башлап һазирға қәдәр аз дегәндиму уйғурларниң ондин бири дәл мушу хилдики мәктәп елип кетилгән. Бу мәктәпләрдики җисманий вә роһий қийнақлар тоғрисида нурғунлиған мәлуматлар оттуриға чиқти. Һазир болса бу кишиләрниң мәҗбурий әмгәкниң бир муһим мәнбәси икәнлики ашкара болуватиду. Шуниң билән биргә нурғунлиған илим әһли болса удул түрмигә елип кетилгән. Хитай һөкүмити бәрпа қилип чиққан бу сақчи дөлитиниң йәнә бир алаһидилики шуки, һәммила җайға йейилған назарәт механизими, тәқлидий әқил вә тәкшүрүш нуқтилири нурғунлиған “гуманлиқ” кишиләрни һәмдә “кәлгүсидә иш чиқириш еһтимали болған кишиләр” ни сүзүп чиққан. Лагер системисиниң сиртидики кишиләр болса әнә шу хил қатму-қат назарәт астида яшашқа мәҗбур болған. Бу хил қош бислиқ бастуруш маһийәттә ортақ һалда уйғурларни хитай һөкүмитиниң карнйидин чиқиватқан барлиқ садани шәртсиз қобул қилип тездин асмилатсийә болушқа үндәйду. Гәрчә уйғур җәмийити әнә шу хилдики сақчи дөлитигә айлинип, уйғурларниң мусулман болуштәк алаһидилики уларни бастурушқа ашкара баһанә-сәвәб болуватсиму, дуняниң бу мәсилигә тутқан мәйдани адәмни һәйран қалдуриду. Болупму ислам дөләтлириниң бу мәсилидә хитай һөкүмити билән ирмаш-чирмаш болуп кетиши техиму күлкилик. Әмди болса чамасқа охшаш бир қисим пул тапқан зәрдарлар “уйғурлар билән немә чатиқимиз?” дәп ашкара хитаб қилишқа өтмәктә икән. Бундақ әһвалда америка башчилиқидики бир қисим һөкүмәтләр буниңға қарши тәдбирләрни елишқа башлиған болуп, буниңдики бир муһим чарә қирғинчилиқ вә мәҗбурий әмгәк билән бағлинишлиқ болған тәминат зәнҗирини кесип ташлашқа мәркәзләшкән.

Бу мәсилә тоғрисида сөз болғанда риясәтчи шан спйер нөвәттә қоллиниливатқан “қирғинчилиқ” аталғусиниң қанчилик әмәлий икәнликини сориди. Профессор шан робертисниң қаришичә, уйғурлар дуч келиватқан мәдәнийәт қирғинчилиқи маһийәттә канада, америка қуруқлуқи вә австралийәдики йәрлик хәлқләрниң өткән әсирләрдики кәчмишлиригә охшап кәтмәктә икән. Буниңда ашкара нийәт мәвҗут болуп нишан ашу хәлқни пүтүнләй йоқитишқа мәркәзләшкән. Нөвәттә уйғурларниң мәдәнийити вә кимликини пүтүнләй йоқ қилиш һәмдә уларни мәҗбурий шәкилдә асмилатсийә қилиштәк бу урунушни “қирғинчилиқ” дәп аташ-атимаслиқ һәққидә зор бир мәйдан муназирә давам қиливатқан болуп, бәзиләр зор көләмлик адәм өлтүрүшни “қирғинчилиқ” дәп аташқа майил икән. Гәрчә буни пүтүн дуня бирдәк “қирғинчилиқ” дәп һөкүм қилмиған болсиму, әмма бу мәсилә һазир дуня миқясида зор диққәт қозғимақта икән.

Мәлум болушичә, уйғур дияридики қирғинчилиқ мәсилиси тоғрисида охшаш болмиған пикирләр вә муназириләр давам қиливатқан болуп, бир қисим мутәхәссисләр бу мәсилини бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қирғинчилиқ һәққидики тәбиридә ейтилиған мәзмунлар бойичә өлчәшни тәшәббус қилмақта икән. Әмма буниңға арилишип кәткән иқтисад вә сиясий саһәдики көплигән амиллар нөвәттә бу мәсилини техиму мурәккәп қиливәтмәктә икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.