Shan robérts: “Bundaq saqchi dölitini dunya téxi körüp baqmighan!”

Muxbirimiz eziz
2022.02.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ean-Roberts-George-Washington-University.jpg Dunyaning herqaysi jayliridin kelgen tetqiqatchilarning Uyghur weziyiti toghrisida ötküzgen birleshme axbarat élan qilish yighinida amérika jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts ependi söz qilmaqta. 2018-Yili 26-noyabir, washin'gton.
RFA

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliqi barghanséri köp sahege melum bolushqa egiship, buninggha munasiwetlik uchurlargha qiziqquchilarmu köpiyishke bashlimaqta. Ene shu xil éhtiyajni közde tutup “Merkez di'alogi” radiyo söhbiti progrmmisi jorji washin'gton uniérsitétining proféssori shan robérts bilen bu mesile heqqide mexsus söhbet uyushturdi.

Programma riyasetchisi shan spéyr ependi köp qisim tamashibinlarning ehwalini nezerge élip, proféssor shan robértstin Uyghurlar bilen xitay döliti otturisidiki munasiwet heqqide qisqiche chüshenche bérishni soridi.

Proféssor shan robérts aldi bilen Uyghurlarning yawro-asiya quruqluqini makan qilip qedimdin buyan yashap kéliwatqan yerlik xelq ikenlikidin söz bashlidi. Shundaqla manjular qurghan ching impériyesi Uyghurlar yashawatqan zéminni xitay dölitige qoshuwalghan waqitta, Uyghurlarning alliqachan özige xas medeniyet we zémin'gha bolghan küchlük heqdarliq chüshenchisini turghuzup bolghanliqini, del mushu heqdarliq chüshenchisining nöwettiki xitay hökümitini eng bi'aram qiliwatqan mesile boluwatqanliqini tekitlidi.

Proféssor shan robértsning qarishiche, Uyghurlar özlirini bir musteqil xelq, özliri yashawatqan zéminni Uyghurlarning wetini, dep qarap kéliwatqanliqi üchün bu nuqtida Uyghurlar bilen xitay dölitining “Purchiqi pishmighan”. Yene kélip xitay döliti Uyghurlarni xitayning omumiy qurulmisidiki bir parche mezmun qilip özleshtüriwalmaqchi bolghan. Bu urunush 1950-yilliri, andin 1980-yilliri qayta-qayta otturigha chiqqan. Bolupmu tashqiy dunyagha qarita nechche on yillap ishikni mehkem taqiwalghan xitay döliti 1980-yillarda ishikni échishqa bashlighan. Shuning bilen birge gherp terepke qarap öz tesirini kéngeytishni deslepke qedemde oylishishqa bashlighan (bu bolsa hazir “Bir belwagh bir yol” qurulushi namida ijra boluwatidu). Bu jeryanda xitay hökümiti Uyghurlarning del mushu “Ulughwar pilan” gha “Taqiship qéliwatqanliqi” ni bayqashqa bashlighan. 1990-Yilliri ottura asiya jumhuriyetlirining arqimu-arqidin musteqil bolushidin kéyin, xitay hökümiti Uyghurlarningmu ashu xil shekilde musteqil bolup xitayning kontrolluqidin chiqip kétishidin endishige chüshken. Bu menidin alghanda. Nöwettiki siyasiy basturush nahayiti uzun arqa körünüshni asas qilghan.

Xitay hökümiti Uyghurlarning diniy étiqad erkinliki heqqide söz bolghanda, herqachan ularning bu jehette toluq erkinlikke ige ikenlikini, peqet ashqunluq we térorluq bilen “Zeherlen'gen” bir türküm kishilerni “Terbiyelesh” zörür boluwatqanliqini tekitleydu. Riyasetchi shan spéyrmu del mushuni otturigha qoyup Uyghurlardiki “Diniy ashqunluq” ning qaysi derijide ikenlikini soridi.

Proféssor shan robérts bu heqtiki ehwallarni Uyghurlarning 1990-yilliri islam dinigha qaytidin quchaq échishi bilen arilashturiwalmasliqni zörür, dep qaraydu. Uning pikriche, 1980-yillarghiche Uyghurlardiki islam étiqadi qattiq yenjip tashlan'ghan bolsimu, xitay ishikni achqandin kéyin Uyghurlar qaytidin otturigha chiqqan diniy erkinlik shamilida islam dinini zor ishtiyaq bilen baghashlighan. Emma bu jeryanda ularda diniy ashqunluq, dep qarighudek birer mesile otturigha chiqmighan. Xitay hökümtimu “Bölgünchilik” heqqide söz qilip kelgen bolsimu héchqachan “Diniy ashqunluq” yaki “Térorluq” heqqide söz qilip baqmighan. Peqet “11-Séntebir weqesi” din kéyin andin xitay hökümiti birdinla özlirining “Térorluqning qurbani” boluwatqanliqini bayqap qalghan. Ene shu waqitlardin kéyinla “Ashqunluq” we “Térorluq” atalghuliri otturigha chiqishqa bashlighan. Gerche xitay hökümiti köp qétimlap Uyghurlarning “Diniy ashqunluqi bilen chirmiship ketken térorluqi” heqqide söz qilip kéliwatqan bolsimu, Uyghurlarning sistémiliq shekil alghan héchqandaq jihad teshkilati otturigha chiqip baqmighan. Süriyediki ‍uyghur qoralliqliri mesilisi xitay hökümitining özi éytip özi ishinidighan “Ewliyaliqi” ning netijisi bolsa, “Sherqiy türkistanda jihad qilish” heqqide widéyo ishlep tarqitiwatqanlar birnechchila kishini öz ichige alghan bir guruppa, xalas. Hazir Uyghurlarning “Térorluq herkiti” toghrisida söz bolghanda, bir qisim kishiler hetta “Emdi mushu halgha chüshüp qalghanda ulargha térorluq qilishtin bashqimu birer yol barmu?” dep so'al qoyidighan boldi.

Bu heqtiki so'allar qatarida riyasetchi otturigha qoyghan yene bir mesile nöwettiki Uyghur diyarida keng omumlishiwatqan lagér sistémisi we nazaret méxanizimi boldi.

Proféssor shan robértsning qarishiche, xitay hökümiti 1990-yilliri deslepki qedemde chingitishqa bashlighan kontrolluq 2016-yilidin kéyin yuquri pellige chiqqan. Buning bilen pütkül Uyghur jemiyiti tézdin bir mukemmel saqchi dölitige aylinip qalghan. Yene kélip bu derijide yuquri pen-téxnika bilen jipsiliship ketken saqchi döliti téxi dunyaning héchqandaq yéride qurulup baqmighan. Bu saqchi dölitide eng awwal islam dini we Uyghur kimliki bilen alaqisi barliki kishining hemmisi “Térorchi” yaki “Mesilisi bar” dep qarilip “Öginishke bérish” namida tutqun qilin'ghan. Ular baridighan “Mektep” ler bolsa emiliyette pütünley türme sheklide qurulghan mu'esseler bolup chiqqan. Ene shu teriqide 2017-yilidin bashlap hazirgha qeder az dégendimu Uyghurlarning ondin biri del mushu xildiki mektep élip kétilgen. Bu mekteplerdiki jismaniy we rohiy qiynaqlar toghrisida nurghunlighan melumatlar otturigha chiqti. Hazir bolsa bu kishilerning mejburiy emgekning bir muhim menbesi ikenliki ashkara boluwatidu. Shuning bilen birge nurghunlighan ilim ehli bolsa udul türmige élip kétilgen. Xitay hökümiti berpa qilip chiqqan bu saqchi dölitining yene bir alahidiliki shuki, hemmila jaygha yéyilghan nazaret méxanizimi, teqlidiy eqil we tekshürüsh nuqtiliri nurghunlighan “Gumanliq” kishilerni hemde “Kelgüside ish chiqirish éhtimali bolghan kishiler” ni süzüp chiqqan. Lagér sistémisining sirtidiki kishiler bolsa ene shu xil qatmu-qat nazaret astida yashashqa mejbur bolghan. Bu xil qosh bisliq basturush mahiyette ortaq halda Uyghurlarni xitay hökümitining karnyidin chiqiwatqan barliq sadani shertsiz qobul qilip tézdin asmilatsiye bolushqa ündeydu. Gerche Uyghur jem'iyiti ene shu xildiki saqchi dölitige aylinip, Uyghurlarning musulman bolushtek alahidiliki ularni basturushqa ashkara bahane-seweb boluwatsimu, dunyaning bu mesilige tutqan meydani ademni heyran qalduridu. Bolupmu islam döletlirining bu mesilide xitay hökümiti bilen irmash-chirmash bolup kétishi téximu külkilik. Emdi bolsa chamasqa oxshash bir qisim pul tapqan zerdarlar “Uyghurlar bilen néme chatiqimiz?” dep ashkara xitab qilishqa ötmekte iken. Bundaq ehwalda amérika bashchiliqidiki bir qisim hökümetler buninggha qarshi tedbirlerni élishqa bashlighan bolup, buningdiki bir muhim chare qirghinchiliq we mejburiy emgek bilen baghlinishliq bolghan teminat zenjirini késip tashlashqa merkezleshken.

Bu mesile toghrisida söz bolghanda riyasetchi shan spyér nöwette qolliniliwatqan “Qirghinchiliq” atalghusining qanchilik emeliy ikenlikini soridi. Proféssor shan robértisning qarishiche, Uyghurlar duch kéliwatqan medeniyet qirghinchiliqi mahiyette kanada, amérika quruqluqi we awstraliyediki yerlik xelqlerning ötken esirlerdiki kechmishlirige oxshap ketmekte iken. Buningda ashkara niyet mewjut bolup nishan ashu xelqni pütünley yoqitishqa merkezleshken. Nöwette Uyghurlarning medeniyiti we kimlikini pütünley yoq qilish hemde ularni mejburiy shekilde asmilatsiye qilishtek bu urunushni “Qirghinchiliq” dep atash-atimasliq heqqide zor bir meydan munazire dawam qiliwatqan bolup, beziler zor kölemlik adem öltürüshni “Qirghinchiliq” dep atashqa mayil iken. Gerche buni pütün dunya birdek “Qirghinchiliq” dep höküm qilmighan bolsimu, emma bu mesile hazir dunya miqyasida zor diqqet qozghimaqta iken.

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki qirghinchiliq mesilisi toghrisida oxshash bolmighan pikirler we munaziriler dawam qiliwatqan bolup, bir qisim mutexessisler bu mesilini birleshken döletler teshkilatining qirghinchiliq heqqidiki tebiride éytilighan mezmunlar boyiche ölcheshni teshebbus qilmaqta iken. Emma buninggha ariliship ketken iqtisad we siyasiy sahediki köpligen amillar nöwette bu mesilini téximu murekkep qiliwetmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.