Хитайниң йеңи ашкариланған "шаңхәй тизимлики" гә 7 яшлиқ уйғур балилириму киргүзүлгән

Мухбиримиз әркин
2021-04-21
Share
Хитайниң йеңи ашкариланған "шаңхәй тизимлики" гә террорчилар қатариға тизилған уйғур зиялийлири.
RFA
Urumqi AI extra small.gif
"шаңхәй тизимлики" гә террорчилар қатариға тизилған уйғур зиялийлири ©RFA

Йеқинда хитайниң "шаңхәй тизимлики" дәп аталған шаңхәй җ х идарисиниң 10 миң кишилик бир "террорлуққа четишлиқ" кишиләр тизимлики ашкарилинип, хәлқарада хитайниң "террорлуққа" болған тонуши тоғрисида йәнә бир қетим ғулғула қозғиди. Австралийәдики хакерлар өткән йили қолға қолға чүшүргән бу тизимликтики кишиләрниң мутләқ көп қисмини аталмиш "террорлуққа четишлиқ" уйғурлар тәшкил қилған. Мәзкур тизимлик йеқинда австралийәниң ABC қанилида ашкариланди.

Мәлум болушичә, тизимликкә балиларни өз ичигә алған 7600 дин артуқ уйғур киргүзүлгән болуп, униңда бу кишиләрниң туғулған вақти, турушлуқ орни, кимлик номури, миллити, җинсий вә мутләқ коп қисми "террорлуққа четишлиқ", дәп хатириләнгән. Бу тизимлик хакерлар өткән йили қолға чүшүргән шаңхәй җ х идарисиниң бир милйондин артуқ аталмиш уйғур "террорчилири" ға аит көзитиш архипиниң бир қисми икән.

Shanghai List GIF (extra small).gif
Австралийәдики хакерлар өткән йили қолға қолға чүшүргән шаңхәй җ х идарисиниң 10 миң кишилик бир "террорлуққа четишлиқ" кишиләр тизимликиниң бир бөлики ©RFA

Униңға уйғур җәмийитиниң һәр қайси саһәлиридики сәрхиллиридин тартип аддий пуқраларғичә, 5-6 яшлиқ балилардин тартип, 80 нәччә яшлиқ пешқәдәмләргә, чәтәлдики уйғурлардин тартип, һечқачан чәтәлгә чиқип бақмиған уйғурларғичә болған кәң саһәләрдики шәхсләр киргүзүлгән.

2018-Йили тутқун қилинип һазирға қәдәр из-дерики болмиған әркин ибраһим тизимликтики уйғурларниң бири. У тизимликкә "террорлуққа четишлиқ" дәп киргүзүлгәндин сирт, униң қизи билән аялиму "террорлуққа четишлиқ" дәп киргүзүлгән.

Әркин ибраһимниң һазир америкадики калифорнийә штатида турушлуқ оғли, "долан уйғур таамлири" рестораниниң игиси буғра әркин 20-апрел зияритимизни қобул қилип, ата-аниси билән сиңлисиниң бу тизимликкә киргүзүлүшини "мәнтиқсизлиқ" дәп тәнқид қилди. У мундақ дәйду: "уларниң дадамни тутуши мәнтиқсизлиқ, логикисизлиқ. Чүнки, дадамниң һечқандақ гунаһи йоқ, дадам һөкүмәт немә, десә шуни қилидиған адәм иди. Апам билән сиңлимни тизимликкә киргүзүп қоюши 2-қәдәмдә уларниму әкирип кетәмду, қандақ қилиду, уқмидим. Мән мушундақ һаләттә һазир".

Буғра әркинниң ейтишичә, униң өзила бу тизимликтики 20-30 дәк адәмни тонуйдикән. Буғра әркин: "у тизимлик қарисам консул кочисидин 17-оттуриниң удули, яшлар бағчисиниң алди, узун коча барғу, җидийиғичә болған ‹чеңбав хуайүән', шинҗаң университетларниң аилиликләр қоруси, шу йәрләрдикиләрму бар икән. Қарисам шу узун кочидики адәмләрниң исми охшайду. Мән өзүм савақдашлирим болуп алди-кәйни 20-30 дәк адәмни тонуйдикәнмән".

Тизимликтикиләрниң мутләқ көп қисми "террорлуққа четишлиқ", наһайити аз сандики бир қисми "қалаймиқанчилиқ териш" яки "башқилар" билән әйибләнгән. Үрүмчиниң тәңритағ, сайбағ районлирида олтурушлуқ уйғурлар тизимликтики көп санлиқни тәшкил қилсиму, бирақ униңға йәнә чәтәлдики бир қисим уйғурларму киргүзүлгән. Һазирға қәдәр биз бу тизимликтики америкида яшайдиған бир қанчә кишини байқидуқ.

Улардин һазир виргинийә штатида турушлуқ бир йүк аптомобил шопури зияритимизни қобул қилип, өзиниң тизимликни көрүп бақмиғанлиқи, бирақ тизимликтә икәнликини аңлиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: "ашундақрақ гәпни аңлидим, өзүмниң барлиқини, ашундақрақ хәвәр кәлди. Лекин техи у тизимликни өзүм көргидәк болмидим, у тизимлик техи ашкара әмәсту, дәсләптә һәйран қалғантим, лекин һазирқи вақитта уйғурниң һәммисини шу тизимликкә чиқарғандин кейин, шунчилик ишларни қиливәтсиму, пүтүн дуня хәлқи нормал иштәк кетиватса, аялдин, бала-чақидин айрилип қилғандин кейин, буниңға қариғанда бу ишлар кичик иштәк билинидикән".

У уйғур диярида 2017-йили чоң тутқун башлиниши билән тәң чәтәлгә чиқип кәткән. Униң ейтишичә, у илгири тиҗарәт билән оттура шәрқтики дөләтләргә барғаникән. Хитай һөкүмити чөң тутқунда оттура шәрқ дөләтлиригә барған уйғурларниң һәммисини тутқун қилғаниди. "шаңхәй тизимлики" дә бу кишиләрниң немә үчүн "террорлуққа четишлиқ" дәп характерләндүрүлгәнликигә һечқандақ изаһат берилмигән. Һалбуки, уларниң ичидики нурғун кишиләрниң өз саһәсидә мувәппәқийәт қазанған бәлгилик иҗтимаий тәсиргә игә шәхсләр икәнлики мәлум.

Әркин ибраһим әнә шундақ кишиләрниң бири. Униң аяли үрүмчи шәһәрлик 17-оттура мәктәпниң муәллими болған, униң өзи 2007-йили "өгән нәшриятчилиқ ширкити" қуруп, уйғур мәдәний һаятини бейитиш ролини ойниған бир нәшриятчидур. Бирақ буғра әркин, һазир бу нәшриятниң дадиси билән тәң 4 хадиминиң тутқунда икәнликини билдүрди.

examples-of-people-on-the-list.jpg

Тизимликтики һәммидин һәйран қаларлиқ исимларниң бири, радиойимизниң мухбири гүлчеһрәниң 81 яшлиқ дадиси, пешқәдәм археолог абдуқеюм хоҗидур. Хитай һөкүмити буниң алдида гүлчеһрәни "террорчи" дәп әйиблигәниди. Һазир униң дадисиниңму "террорлуқ" тизимликигә киргүзүлгәнлики мәлум болди.

Бу тизимликкә йәнә ташполат тейип, халмурат ғопур, азад султан, вәли барат қатарлиқ уйғур елидики бир қисим даңлиқ алий мәктәпләрниң сабиқ мудирлириниң, ясин зилал, абдурахман әбәйгә охшаш язғучи, шаир, нәшриятчиларниң, адил миҗит, хуршидә турди, абдурахман аюп, җүрәт вайит, гүлзар томурдәк даңлиқ музикант, сәнәтчиләрниң, һәтта атилла турсун, әқидә исимлик 2014-йили туғулған 7 яшлиқ балиларниңму киргүзүлгәнлики мәлум.

Анализчилар, бу тизимлик хитай һөкүмитиниң "террорлуқ" уқуминиң қанчилик мүҗмәл вә кәң даирилик икәнлики, "террорлуқ" уқумини уйғурларни бастуруш үчүн қандақ суйиистемал қиливатқанлиқини көрситип бәргәнликини билдүрмәктә.
Голландийәдики уйғур паалийәтчи вә вәзийәт анализчиси асийә уйғур 21-апрел бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "бу йәрдики әң нуқтилиқ мәсилә, уйғурлар гунаһсиз. Уйғурларниң үстигә зорлап җинайәт артилған һәм тутулған уйғурларниң көпликидин униң ичидә балилар боламду, чоңлар боламду,буни пәрқ етишкә үлгүрмәй шуларниму террорлуқ тизимликигә киргүзүп қойғиниға қариғандиму, уйғурларға қаритилған тутқунниң наһайити кәң көләмлик икәнликини пәрәз қилиш мумкин".

Асия уйғурниң көрситишичә, уйғур елиниң һазирқи вәзийитидә хитай ейтқан "ундақ адәмләрниң болуши мумкин әмәс" икән.
Анализчиларниң ейтишичә, бу тизимликни кечиккәндә 2018-йили түзүлгән,дәп бекитишкә болидикән. Тизимликниң ичидә мутләқ көп қисми уйғур, қисмән қазақ яки қирғизлардин болуп 2014-йили вә униңдин кейин туғулған 337 нәпәр бала "террорлуққа четишлиқ"дейилгән. Һалбуки, уларниң ичидә 9 бала 2016-йили, бир бала 2017-йили туғулғаникән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт