Xitayning yéngi ashkarilan'ghan "Shangxey tizimliki" ge 7 yashliq Uyghur balilirimu kirgüzülgen

Muxbirimiz erkin
2021-04-21
Share
Xitayning yéngi ashkarilan'ghan "Shangxey tizimliki" ge térrorchilar qatarigha tizilghan Uyghur ziyaliyliri.
RFA
Urumqi AI extra small.gif
"Shangxey tizimliki" ge térrorchilar qatarigha tizilghan Uyghur ziyaliyliri ©RFA

Yéqinda xitayning "Shangxey tizimliki" dep atalghan shangxey j x idarisining 10 ming kishilik bir "Térrorluqqa chétishliq" kishiler tizimliki ashkarilinip, xelq'arada xitayning "Térrorluqqa" bolghan tonushi toghrisida yene bir qétim ghulghula qozghidi. Awstraliyediki xakérlar ötken yili qolgha qolgha chüshürgen bu tizimliktiki kishilerning mutleq köp qismini atalmish "Térrorluqqa chétishliq" Uyghurlar teshkil qilghan. Mezkur tizimlik yéqinda awstraliyening ABC qanilida ashkarilandi.

Melum bolushiche, tizimlikke balilarni öz ichige alghan 7600 din artuq Uyghur kirgüzülgen bolup, uningda bu kishilerning tughulghan waqti, turushluq orni, kimlik nomuri, milliti, jinsiy we mutleq kop qismi "Térrorluqqa chétishliq", dep xatirilen'gen. Bu tizimlik xakérlar ötken yili qolgha chüshürgen shangxey j x idarisining bir milyondin artuq atalmish Uyghur "Térrorchiliri" gha a'it közitish arxipining bir qismi iken.

Shanghai List GIF (extra small).gif
Awstraliyediki xakérlar ötken yili qolgha qolgha chüshürgen shangxey j x idarisining 10 ming kishilik bir "Térrorluqqa chétishliq" kishiler tizimlikining bir böliki ©RFA

Uninggha Uyghur jem'iyitining her qaysi saheliridiki serxilliridin tartip addiy puqralarghiche, 5-6 yashliq balilardin tartip, 80 nechche yashliq péshqedemlerge, chet'eldiki Uyghurlardin tartip, héchqachan chet'elge chiqip baqmighan Uyghurlarghiche bolghan keng sahelerdiki shexsler kirgüzülgen.

2018-Yili tutqun qilinip hazirgha qeder iz-dériki bolmighan erkin ibrahim tizimliktiki Uyghurlarning biri. U tizimlikke "Térrorluqqa chétishliq" dep kirgüzülgendin sirt, uning qizi bilen ayalimu "Térrorluqqa chétishliq" dep kirgüzülgen.

Erkin ibrahimning hazir amérikadiki kaliforniye shtatida turushluq oghli, "Dolan Uyghur ta'amliri" réstoranining igisi bughra erkin 20-aprél ziyaritimizni qobul qilip, ata-anisi bilen singlisining bu tizimlikke kirgüzülüshini "Mentiqsizliq" dep tenqid qildi. U mundaq deydu: "Ularning dadamni tutushi mentiqsizliq, logikisizliq. Chünki, dadamning héchqandaq gunahi yoq, dadam hökümet néme, dése shuni qilidighan adem idi. Apam bilen singlimni tizimlikke kirgüzüp qoyushi 2-qedemde ularnimu ekirip kétemdu, qandaq qilidu, uqmidim. Men mushundaq halette hazir".

Bughra erkinning éytishiche, uning özila bu tizimliktiki 20-30 dek ademni tonuydiken. Bughra erkin: "U tizimlik qarisam konsul kochisidin 17-otturining uduli, yashlar baghchisining aldi, uzun kocha barghu, jidiyighiche bolghan 'chéngbaw xu'ayüen', shinjang uniwérsitétlarning a'ililikler qorusi, shu yerlerdikilermu bar iken. Qarisam shu uzun kochidiki ademlerning ismi oxshaydu. Men özüm sawaqdashlirim bolup aldi-keyni 20-30 dek ademni tonuydikenmen".

Tizimliktikilerning mutleq köp qismi "Térrorluqqa chétishliq", nahayiti az sandiki bir qismi "Qalaymiqanchiliq térish" yaki "Bashqilar" bilen eyiblen'gen. Ürümchining tengritagh, saybagh rayonlirida olturushluq Uyghurlar tizimliktiki köp sanliqni teshkil qilsimu, biraq uninggha yene chet'eldiki bir qisim Uyghurlarmu kirgüzülgen. Hazirgha qeder biz bu tizimliktiki amérikida yashaydighan bir qanche kishini bayqiduq.

Ulardin hazir wirginiye shtatida turushluq bir yük aptomobil shopuri ziyaritimizni qobul qilip, özining tizimlikni körüp baqmighanliqi, biraq tizimlikte ikenlikini anglighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Ashundaqraq gepni anglidim, özümning barliqini, ashundaqraq xewer keldi. Lékin téxi u tizimlikni özüm körgidek bolmidim, u tizimlik téxi ashkara emestu, deslepte heyran qalghantim, lékin hazirqi waqitta Uyghurning hemmisini shu tizimlikke chiqarghandin kéyin, shunchilik ishlarni qiliwetsimu, pütün dunya xelqi normal ishtek kétiwatsa, ayaldin, bala-chaqidin ayrilip qilghandin kéyin, buninggha qarighanda bu ishlar kichik ishtek bilinidiken".

U Uyghur diyarida 2017-yili chong tutqun bashlinishi bilen teng chet'elge chiqip ketken. Uning éytishiche, u ilgiri tijaret bilen ottura sherqtiki döletlerge barghaniken. Xitay hökümiti chöng tutqunda ottura sherq döletlirige barghan Uyghurlarning hemmisini tutqun qilghanidi. "Shangxey tizimliki" de bu kishilerning néme üchün "Térrorluqqa chétishliq" dep xaraktérlendürülgenlikige héchqandaq izahat bérilmigen. Halbuki, ularning ichidiki nurghun kishilerning öz saheside muweppeqiyet qazan'ghan belgilik ijtima'iy tesirge ige shexsler ikenliki melum.

Erkin ibrahim ene shundaq kishilerning biri. Uning ayali ürümchi sheherlik 17-ottura mektepning mu'ellimi bolghan, uning özi 2007-yili "Ögen neshriyatchiliq shirkiti" qurup, Uyghur medeniy hayatini béyitish rolini oynighan bir neshriyatchidur. Biraq bughra erkin, hazir bu neshriyatning dadisi bilen teng 4 xadimining tutqunda ikenlikini bildürdi.

examples-of-people-on-the-list.jpg

Tizimliktiki hemmidin heyran qalarliq isimlarning biri, radi'oyimizning muxbiri gülchéhrening 81 yashliq dadisi, péshqedem arxé'olog abduqéyum xojidur. Xitay hökümiti buning aldida gülchéhreni "Térrorchi" dep eyibligenidi. Hazir uning dadisiningmu "Térrorluq" tizimlikige kirgüzülgenliki melum boldi.

Bu tizimlikke yene tashpolat téyip, xalmurat ghopur, azad sultan, weli barat qatarliq Uyghur élidiki bir qisim dangliq aliy mekteplerning sabiq mudirlirining, yasin zilal, abduraxman ebeyge oxshash yazghuchi, sha'ir, neshriyatchilarning, adil mijit, xurshide turdi, abduraxman ayup, jür'et wayit, gülzar tomurdek dangliq muzikant, sen'etchilerning, hetta atilla tursun, eqide isimlik 2014-yili tughulghan 7 yashliq balilarningmu kirgüzülgenliki melum.

Analizchilar, bu tizimlik xitay hökümitining "Térrorluq" uqumining qanchilik müjmel we keng da'irilik ikenliki, "Térrorluq" uqumini Uyghurlarni basturush üchün qandaq suyi'istémal qiliwatqanliqini körsitip bergenlikini bildürmekte.
Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchi we weziyet analizchisi asiye Uyghur 21-aprél bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Bu yerdiki eng nuqtiliq mesile, Uyghurlar gunahsiz. Uyghurlarning üstige zorlap jinayet artilghan hem tutulghan Uyghurlarning köplikidin uning ichide balilar bolamdu, chonglar bolamdu,buni perq étishke ülgürmey shularnimu térrorluq tizimlikige kirgüzüp qoyghinigha qarighandimu, Uyghurlargha qaritilghan tutqunning nahayiti keng kölemlik ikenlikini perez qilish mumkin".

Asiya Uyghurning körsitishiche, Uyghur élining hazirqi weziyitide xitay éytqan "Undaq ademlerning bolushi mumkin emes" iken.
Analizchilarning éytishiche, bu tizimlikni kéchikkende 2018-yili tüzülgen,dep békitishke bolidiken. Tizimlikning ichide mutleq köp qismi Uyghur, qismen qazaq yaki qirghizlardin bolup 2014-yili we uningdin kéyin tughulghan 337 neper bala "Térrorluqqa chétishliq"déyilgen. Halbuki, ularning ichide 9 bala 2016-yili, bir bala 2017-yili tughulghaniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet