“қанлиқ шавгуән вәқәси” ниң 13 йиллиқ хатирә күни: “дуня бу вәқәни унтуп қалмаслиқи керәк”

Мухбиримиз ирадә
2022.06.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ayallar-namayish-5-iyul.jpg Уйғур аялниң балисини көтүргән һалда хитайниң зулумиға қарши намайиш қиливатқан көрүнүши. 2009-Йили 7-июл, үрүмчи.
AFP

26-Июн күни уйғурларниң бүгүнки заман тарихидики бурулуш характерлик вәқәләрниң бири болған “қанлиқ шавгуән вәқәси” йүз бәргәнликигә 13 йил толған күндур. 2009-Йили 6-айниң 26-күни гуаңдуңниң шавгуән шәһиридики шүри оюнчуқ завутида ишләватқан 800 әтрапида уйғур ишчи кечилик уйқусини ухлаватқанда, завуттики он миңдин артуқ хитай ишчиниң рәһимсизләрчә һуҗумиға учриған. Шу күни палта, пичақ вә төмүр калтәкләр билән қоралланған 10 миңдин артуқ хитай ишчи уйғурларни ур-ур қилип рәһимсизләрчә калтәкләп өлтүргән болуп, әйни чағда тарқалған көрүнүшләрдә уйғурларниң урулуватқанлиқи, завут қоросиниң қанға боялғанлиқи намаян болуп туратти.

Мана мушундақ видийоларниң хитайдики таратқуларда кәң тарқилиши қанлиқ һуҗумниң көлими вә шиддитини кәң җамаәтчиликкә толуқ намаян қилип берип, уйғурларни қаттиқ ғәзәпләндүргән. Әмма уйғурларни йәниму қаттиқ ғәзәпләндүргини, вәқә болуп аридин бир һәптә өткичә хитай һөкүмитиниң бу вәһшийләрчә һуҗумға қатнашқан бирму кишини җинайи җавабкарлиққа тартмаслиқи, һәтта уни бир хитай ишчи “завуттики уйғур ишчилар бир хитай қизға басқунчилиқ қилди” дәп өсәк сөз тарқатқанлиқтин келип чиққан җедәл-маҗира дәп вәқәниң характерини буримақчи болуши иди. Мана бу адаләтсизлик миңлиған уйғур яшлирини намайиш қилип адаләт тәләп қилишқа мәҗбур қилған. Ақивәттә һөкүмәт уларниму қанлиқ бастуруп “5-июл үрүмчи қирғинчилиқи” ни кәлтүрүп чиқарғаниди.

Америкадики уйғур паалийәтчиси, дуня уйғур қурултийиниң иҗраийә муавин рәиси илшат һәсән әпәнди радийомизға қилған сөзидә шавгуән вәқәси вә униңдин кейин йүз бәргән 5-июл үрүмчи қирғинчилиқиниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан кәмситиш сиясити вә қирғинчилиқ сияситини хәлқараға толуқ ашкарилап бәргәнликини билдүрди. У мундақ деди: “5-июл күни, шавгуәндики оюнчуқ завутиниң уйғур ишчи-хизмәтчилиригә қилинған бу қанлиқ һуҗумға чидимиған, бу һақарәткә чидимиған уйғур яшлири кочиларға чиқип, һөкүмәттин бу вәқәни адил бир тәрәп қилишни, җавабкарларни җазалашни тәләп қилди. Бирақ уларму бастурулди. Мана бу вәқәләр хәлқара ахбаратларда кәң тарқилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға узундин бери қаритип кәлгән кәмситиш сияситини вә чоң-кичик қирғинчилиқ һәрикәтлирини толуқ ашкарилап бәрди”.

Шу чағда мәзкур қанлиқ вәқәниң җәрянлири иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалған болуп, әйни чағда завутниң ятақ биналиридин бу қанлиқ мәнзирини тамаша қиливатқан хитайлар бу син көрүнүшлирини худди бир ғәлибини қутлиғандәк тор бәтләрдә кәң тарқатқан. Һәтта бир қисим видийоларда бу қанлиқ зораванлиқни тамаша қилип видийоға тартиватқан хитайларниң һуҗумчи хитайларға варқирап туруп “аву йәрдә бир уйғур бар, әнә аву йәргә бири йошурунувалди” дәватқан, һәтта йәнә “шунчә уруватса немандақ техичә өлмәйду?” дегәндәк авазлири аңлинип туратти. Шавгуән вәқәси йүз берип үч күндин кейин, радийомиз мухбирлири шавгуәндики һуҗумдин қечип йошурунуп сақ қалған уйғурлар билән тунҗи қетим алақә бағлиғанда улар өзлири шаһит болған дәһшәтлик минутларни бизгә ейтип бәргән. Уларниң дейишичә, кечидә ятақлириға бастуруп киргән хитайлар уйғур яшлирини қиз-оғул дәп айрип олтурмастин төмүр тоқмақлар вә таяқлар билән уруп-қоғлап өлтүргән. Диққәт қозғайдиғини, уларниң һуҗуми ашундақ дәһшәт билән сәһәр саәт 4 кечә давам қилған болсиму, шу чағқичә бирәр сақчи кәлмигән, һуҗумчиларни бирәрсиму тосуп қалмиған болғачқа уйғурлар зор чиқим тартқан.

Илшат һәсән әпәнди радийомизға қилған сөзидә буниң шавгуән вәқәсидики диққәт қозғашқа тегишлик интайин муһим бир деталлиқини, чүнки бундақ бир вәһшийликкә вә өчмәнликкә сәвәб болған сәвәбләрниң хитай һөкүмитиниң уйғурлар һәққидә йиллардин бери йүргүзгән ялған тәшвиқат һәрикити вә хитай җәмийитиниң бузулған писхикисини намаян қилип беридиғанлиқини ейтти. У мундақ деди: “хитай һөкүмити йиллардин бери уйғурлар һәққидә бир қатар тәшвиқатларни йүргүзүп кәлгән, мәсилән, уйғурлар қалақ, явайи, оғри-янчуқчи дегәндәк. Андин кейин һәтта уйғурларни хитай җамаитигә террорчи қилип көрситиш башланди. Мана мушулар хитай җамаити арисида уйғурларға нисбәтән кәмситиш вә өчмәнлик пәйда қилди. Йәнә бир яқтин аҗизларға вәһшийләрчә һуҗум қилиштәк бундақ һадисә хитай җәмийитидики бир иҗтимаий вә роһий бузулушни көрситип бериду.”

Хитай даирилири шу чағда вәқәдә өлтүрүлгән уйғурларниң сани һәққидиму пәрқлиқ мәлуматларни бәргәниди. Бирқисим шаһитлар вәқәдә аз дегәндә 40-50 уйғурниң өлгәнликини тилға алса, хитайдики сина, теңшүн, бошүн қатарлиқ хитайчә тор бәтлири 12 нәпәрниң уйғур өлгәнликини елан қилған. Хитай һөкүмити болса рәсмий баянида вәқәдә һәр иккилиси қәшқәрниң тоққузақ наһийәсидин болған һашимҗан әмәт вә садиқҗан ғази исимлик икки уйғур ишчиниң өлгәнликини, 80 нәпәрдәк уйғур ишчиниң йеник дәриҗидә яриланғанлиқини елан қилған. Мана шуниңдәк шавгуән вәқәсидә зиянкәшликкә учриғучиларниң ениқ сани, кимлики вә ақивити та һазирғичә сир болуп турмақта.

Дәрвәқә, нурғун көзәткүчиләр шавгуән вәқәсини хитай һөкүмитиниң ичкири өлкиләргә уйғур яшларни йөткәш сияситиниң паҗиәлик нәтиҗиси, дәп қарайду. 2009-Йили 5-июл күнидики намайишчиларму тәләплиридә хитай һөкүмитиниң шявгуән вәқәсини адил бир тәрәп қилиш билән биргә йәнә, уйғур яшлирини әрзан әмгәк күчи сүпитидә хитай өлкилиригә йөткәшни тохтитишиниму тәләп қилғаниди. Һалбуки, хитай һөкүмити 5-июл күнидики тинчлиқ намайишини қанлиқ бастурупла қалмай, һала бүгүнки күнгә кәлгәндә мәҗбурий әмгәк сияситини уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң муһим бир парчиси сүпитидә иҗра қилмақта.

Чәтәлләрдики нурғун көзәткүчиләр шавгуән вәқәсигә наразилиқ йүзисидин елип берилған 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин хитай һакимийитиниң уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитишни мәқсәт қилған һәр түрлүк сиясәтлирини рәсмий йосунда ишқа кириштүрүшкә башлиғанлиқини, җүмлидин бүгүнки ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлири үчүн асас селинишқа башлиғанлиқини қәйт қилишиду.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан миллий кәмситиш сиясити вә ирқий айримичилиқиниң символиға айланған “шавгуән вәқәси” өзидики сирлар, ашкариланмиған өлүм-йетимләр, бастурулған налә-пәрядлири билән бирликтә уйғур тарихиниң аччиқ сәһипилиригә көмүлди.

Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса әпәнди болса бүгүн радийомиз арқилиқ дуня җамаәтичиликигә хитаб қилип: “уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқниң башлиниш нуқтиси болған шавгуән вәқәсини уйғурлар вә шундақла дуня җамаәтчилики унтуп қалмаслиқи керәк!” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт