“Qanliq shawgu'en weqesi” ning 13 yilliq xatire küni: “Dunya bu weqeni untup qalmasliqi kérek”

Muxbirimiz irade
2022.06.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ayallar-namayish-5-iyul.jpg Uyghur ayalning balisini kötürgen halda xitayning zulumigha qarshi namayish qiliwatqan körünüshi. 2009-Yili 7-iyul, ürümchi.
AFP

26-Iyun küni Uyghurlarning bügünki zaman tarixidiki burulush xaraktérlik weqelerning biri bolghan “Qanliq shawgu'en weqesi” yüz bergenlikige 13 yil tolghan kündur. 2009-Yili 6-ayning 26-küni gu'angdungning shawgu'en shehiridiki shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan 800 etrapida Uyghur ishchi kéchilik uyqusini uxlawatqanda, zawuttiki on mingdin artuq xitay ishchining rehimsizlerche hujumigha uchrighan. Shu küni palta, pichaq we tömür kaltekler bilen qorallan'ghan 10 mingdin artuq xitay ishchi Uyghurlarni ur-ur qilip rehimsizlerche kalteklep öltürgen bolup, eyni chaghda tarqalghan körünüshlerde Uyghurlarning uruluwatqanliqi, zawut qorosining qan'gha boyalghanliqi namayan bolup turatti.

Mana mushundaq widiyolarning xitaydiki taratqularda keng tarqilishi qanliq hujumning kölimi we shidditini keng jama'etchilikke toluq namayan qilip bérip, Uyghurlarni qattiq ghezeplendürgen. Emma Uyghurlarni yenimu qattiq ghezeplendürgini, weqe bolup aridin bir hepte ötkiche xitay hökümitining bu wehshiylerche hujumgha qatnashqan birmu kishini jinayi jawabkarliqqa tartmasliqi, hetta uni bir xitay ishchi “Zawuttiki Uyghur ishchilar bir xitay qizgha basqunchiliq qildi” dep ösek söz tarqatqanliqtin kélip chiqqan jédel-majira dep weqening xaraktérini burimaqchi bolushi idi. Mana bu adaletsizlik minglighan Uyghur yashlirini namayish qilip adalet telep qilishqa mejbur qilghan. Aqiwette hökümet ularnimu qanliq basturup “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ni keltürüp chiqarghanidi.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchisi, dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye mu'awin re'isi ilshat hesen ependi radiyomizgha qilghan sözide shawgu'en weqesi we uningdin kéyin yüz bergen 5-iyul ürümchi qirghinchiliqining xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan kemsitish siyasiti we qirghinchiliq siyasitini xelq'aragha toluq ashkarilap bergenlikini bildürdi. U mundaq dédi: “5-Iyul küni, shawgu'endiki oyunchuq zawutining Uyghur ishchi-xizmetchilirige qilin'ghan bu qanliq hujumgha chidimighan, bu haqaretke chidimighan Uyghur yashliri kochilargha chiqip, hökümettin bu weqeni adil bir terep qilishni, jawabkarlarni jazalashni telep qildi. Biraq ularmu basturuldi. Mana bu weqeler xelq'ara axbaratlarda keng tarqilip, xitay hökümitining Uyghurlargha uzundin béri qaritip kelgen kemsitish siyasitini we chong-kichik qirghinchiliq heriketlirini toluq ashkarilap berdi”.

Shu chaghda mezkur qanliq weqening jeryanliri ijtima'iy taratqularda keng tarqalghan bolup, eyni chaghda zawutning yataq binaliridin bu qanliq menzirini tamasha qiliwatqan xitaylar bu sin körünüshlirini xuddi bir ghelibini qutlighandek tor betlerde keng tarqatqan. Hetta bir qisim widiyolarda bu qanliq zorawanliqni tamasha qilip widiyogha tartiwatqan xitaylarning hujumchi xitaylargha warqirap turup “Awu yerde bir Uyghur bar, ene awu yerge biri yoshurunuwaldi” dewatqan, hetta yene “Shunche uruwatsa némandaq téxiche ölmeydu?” dégendek awazliri anglinip turatti. Shawgu'en weqesi yüz bérip üch kündin kéyin, radiyomiz muxbirliri shawgu'endiki hujumdin qéchip yoshurunup saq qalghan Uyghurlar bilen tunji qétim alaqe baghlighanda ular özliri shahit bolghan dehshetlik minutlarni bizge éytip bergen. Ularning déyishiche, kéchide yataqlirigha basturup kirgen xitaylar Uyghur yashlirini qiz-oghul dep ayrip olturmastin tömür toqmaqlar we tayaqlar bilen urup-qoghlap öltürgen. Diqqet qozghaydighini, ularning hujumi ashundaq dehshet bilen seher sa'et 4 kéche dawam qilghan bolsimu, shu chaghqiche birer saqchi kelmigen, hujumchilarni birersimu tosup qalmighan bolghachqa Uyghurlar zor chiqim tartqan.

Ilshat hesen ependi radiyomizgha qilghan sözide buning shawgu'en weqesidiki diqqet qozghashqa tégishlik intayin muhim bir détalliqini, chünki bundaq bir wehshiylikke we öchmenlikke seweb bolghan seweblerning xitay hökümitining Uyghurlar heqqide yillardin béri yürgüzgen yalghan teshwiqat herikiti we xitay jem'iyitining buzulghan pisxikisini namayan qilip béridighanliqini éytti. U mundaq dédi: “Xitay hökümiti yillardin béri Uyghurlar heqqide bir qatar teshwiqatlarni yürgüzüp kelgen, mesilen, Uyghurlar qalaq, yawayi, oghri-yanchuqchi dégendek. Andin kéyin hetta Uyghurlarni xitay jama'itige térrorchi qilip körsitish bashlandi. Mana mushular xitay jama'iti arisida Uyghurlargha nisbeten kemsitish we öchmenlik peyda qildi. Yene bir yaqtin ajizlargha wehshiylerche hujum qilishtek bundaq hadise xitay jem'iyitidiki bir ijtima'iy we rohiy buzulushni körsitip béridu.”

Xitay da'iriliri shu chaghda weqede öltürülgen Uyghurlarning sani heqqidimu perqliq melumatlarni bergenidi. Birqisim shahitlar weqede az dégende 40-50 Uyghurning ölgenlikini tilgha alsa, xitaydiki sina, téngshün, boshün qatarliq xitayche tor betliri 12 neperning Uyghur ölgenlikini élan qilghan. Xitay hökümiti bolsa resmiy bayanida weqede her ikkilisi qeshqerning toqquzaq nahiyesidin bolghan hashimjan emet we sadiqjan ghazi isimlik ikki Uyghur ishchining ölgenlikini, 80 neperdek Uyghur ishchining yénik derijide yarilan'ghanliqini élan qilghan. Mana shuningdek shawgu'en weqeside ziyankeshlikke uchrighuchilarning éniq sani, kimliki we aqiwiti ta hazirghiche sir bolup turmaqta.

Derweqe, nurghun közetküchiler shawgu'en weqesini xitay hökümitining ichkiri ölkilerge Uyghur yashlarni yötkesh siyasitining paji'elik netijisi, dep qaraydu. 2009-Yili 5-iyul künidiki namayishchilarmu telepliride xitay hökümitining shyawgu'en weqesini adil bir terep qilish bilen birge yene, Uyghur yashlirini erzan emgek küchi süpitide xitay ölkilirige yötkeshni toxtitishinimu telep qilghanidi. Halbuki, xitay hökümiti 5-iyul künidiki tinchliq namayishini qanliq basturupla qalmay, hala bügünki kün'ge kelgende mejburiy emgek siyasitini Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitining muhim bir parchisi süpitide ijra qilmaqta.

Chet'ellerdiki nurghun közetküchiler shawgu'en weqesige naraziliq yüzisidin élip bérilghan 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin xitay hakimiyitining Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishni meqset qilghan her türlük siyasetlirini resmiy yosunda ishqa kirishtürüshke bashlighanliqini, jümlidin bügünki irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetliri üchün asas sélinishqa bashlighanliqini qeyt qilishidu.

Xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan milliy kemsitish siyasiti we irqiy ayrimichiliqining simwoligha aylan'ghan “Shawgu'en weqesi” özidiki sirlar, ashkarilanmighan ölüm-yétimler, basturulghan nale-peryadliri bilen birlikte Uyghur tarixining achchiq sehipilirige kömüldi.

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ependi bolsa bügün radiyomiz arqiliq dunya jama'etichilikige xitab qilip: “Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqning bashlinish nuqtisi bolghan shawgu'en weqesini Uyghurlar we shundaqla dunya jama'etchiliki untup qalmasliqi kérek!” dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet