Yéngi zélandiye puqrasi shawudun: a'ilemni yoq qiliwetken xitay yene manga tehdit salmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2019-05-28
Share
shawudun.jpg Shawudun abdughupur ependi.
Shawudun ependi teminligen

Yéngi zélandiyege kélip yashawatqinigha 10 yil bolay dégen shawudun abdughupur ikki yil ilgiri anisining "Emdi bizge téléfon qilmighin" dégen axirqi bir éghiz sözidin kéyin, uning yurti yekendiki barliq uruq-tughqanliri bilen alaqisi üzülidu, kéyin u ularning lagérgha élip kétilgenlikidin xewer tapidu. Shundin buyan hellimu-mehelle kézip teshwiqat waraqlirini tarqitip, yéngi zélandiye axbaratlirigha chiqip guwahliq bérip, a'ilisi we Uyghurlarning béshigha kelgen külpetlerni anglitip kéliwatqan shawudun yéqindin buyan özining yéngi zélandiyede turup, xitay da'irilirining tehdit télifonlirini tapshuruwélishqa bashlighanliqini ashkarilidi.

Yéngi zélandiye Uyghurlar köchmenler eng az döletlerning biri hésablinidu. Shundaq bolushigha qarimay, yéqindin buyan lagérlar mesilisi dunyaning diqqitini tartqan bir mezgilde yéngi zélandiye axbaratliridimu Uyghurlarning keng kölemde xitay teripidin lagérlargha qamalghanliqidek mesile bir qanche qétim ghulghula qozghidi buningda

Zélandiyege köchmen bolup yashawatqinigha 10 yil bolup qalghan we bu döletning puqralirigha ötken Uyghurlardin shawudunning lagérlargha qamalghan a'ile tawabi'ati heqqide axbaratlarda sözlishi belgilik rol oynidi.

Bulturdin bashlap yéngi zélandiye dölet radi'osi, yéngi zélandiye shu'an bir xewer qanili qatarliq, bu dölettiki asasliq radiyo we téléwiziye qanallirining ziyaritini qobul qilghan shawudun abdughupur, özining 2016-yilidin bashlap 77 yashliq anisi tursun'gül qasim we akiliri abdumijit abdughupur, gheyret abdughupur we ularning ayalliri, inisi aldulgheni abdughupur we uning pütün a'ilisi hem bashqa barliq qérindash, uruq-tughqanliri bilen alaqisi üzülüp qalghanliqini, tonushliri arqiliq ularning xitay hökümiti teripidin türme we lagérlargha qamalghanliqidin xewer tapqanliqini anglatqan. Uning déyishiche, lagérlargha qamalghanlar arisida uning akisining bir mejruh qizimu bar iken.

Shawudun, shu chaghning özidimu xitayning wasitilik we biwasite namsiz téléfon arqiliq agahlandurush we tehditige uchrap turuwatqan bolghachqa, muxbirlarning ziyaretlirini qobul qilghanda özining ismini yoshurup texellus ishletken iken.

Shawudun 2018-yili, 3-aydin bashlap, lagérgha qamalghan a'ilisi we barliq Uyghurlarning ehwalini yéngi zélandiyege anglitish pa'aliyitini yalghuz bashlighan. U öz a'ilisidin lagérgha élip kétilgenlerning isimliri we süretliri chaplan'ghan, Uyghurlarning nöwettiki weziyitini ixcham chüshendürgen we u zélandiye ammisi we hökümitige Uyghurlarning xitay teripidin qirghin qilinishining aldini élish üchün heriket qilishqa chaqiriq qilish mezmunida mexsus teshwiqat waraqchisini layihilep bésip tarqitishqa bashlighan. Uning mehellimu-mehelle, öymu-öy kirip tarqatqan teshwiqat waraqchisining sani 40 minggha yetken. U yene buning bilenla qalmay, dunya Uyghur qurultiyi qatarliq teshkilatlar biryussél we bélgiye qatarliq jaylarda teshkilligen xelq'ara jem'iyetni Uyghurlargha köngül bölüshke chaqiriq qilghan namayishlargha bérip qatnashqan.

Ene shu seweblik shawudun'gha xitaydin kélidighan tehdit téléfonliri yenimu köpeygen. Gerche shawudun xitay da'iriliri tehdit ishlitishte qollan'ghan barliq namsiz téléfon nomurlirining hemmisini qayta kirmes qilip, saqchilargha tehdit kelgen nomurlarning tizimlikini bérip, özining tehditke uchrighanliqi heqqide délo melum qilghan bolsimu, biraq, uninggha ta bügün'ge qeder her türlük tehdit téléfonliri kélip toxtimighan. U özining nahayiti xatirjemsiz bolup qalghanliqini bildürdi.

Shawudun abdughopur, zélandiyege kélishtin ilgiri Uyghur diyaridiki shinjang téléwiziyesining xewer bölümining téxnik xadimi bolup, u shu jayda 10 yillarche xizmet qilghan. Uning bildürüshige qarighanda, yéngi zélandiyede xitayning tesiri intayin küchlük bolup, yéqinda yéngi zélandiye tashqi ishlar ministiri xitayni ziyaret qilip qaytip kelgendin kéyin bolsa, her sahede xitay bilen yéngi zélandiyening hemkarliqining téximu kücheygenliki ipadilenmektiken. Hetta u buni özining bir yéngi zélandiye puqrasi bolush salahiyiti bilen xitaydin toxtimay tehdit téléfonlirini tapshurup alghanliqini yerlik saqchi we bixeterlik tarmaqlirigha bir qanche qétim melum qilish jeryanidiki alghan perwasiz inkaslardinmu hés qilmaqtiken. U axirqi qétim 2019-yili, 3-mart küni özi turuwatqan sheherdiki saqchi idarisige özining tehdit téléfoni tapshuruwalghanliqini melum qilip resmiy délo qobul qilish resmiyitimu béjirgen iken.

Shawudun özining bundaq bixetersiz, xatirjemsiz bir tuyghugha kélip qélishigha, yéngi zélandiye hökümitining hetta özining yerlik tetqiqatchisimu yéqinda xitayning siyasitini tenqid qilip maqale yazghandin kéyin, namelum kishiler teripidin éghir tehditke uchrighandimu jiddiy bir tedbir almighanliqini seweb qilip körsetti. Derweqe, yéngi zélandiye chantérbury uniwérsitétining proféssori anné mari'e bradys xanim xitay hökümitining Uyghurlarni lagérlargha qara-qoyuq qamap, a'ililerni parchilap, bigunah balilarning tirik yétimlerge ayliniwatqanliqidek xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini tenqid qilip bir parche maqale élan qilghandin kéyin, 2017-yili dékabirda, uning ishxanisigha namelum kishiler oghriliqche kirip axturghan, kompyutér we bashqa shexsiy buyumlirini buzghunchiliqqa uchratqan. Hetta u yene shu jaydiki xitay jama'iti namida xitaygha qarshi gep qilishni toxtitish heqqide tehdit xéti tapshurup alghan.

U yéngi zélandiye hökümitidin özini xitay tehditidin qoghdashni telep qilghan hetta yéngi zélandiye bash ministirigha ochuq xet élan qilip ghulghula qozghighan idi. Bu heqte yéngi zélandiyede chiqidighan "Staf" zhurnilining 2019-yili 29-yanwarda élan qilghan "Yéngi zélandiyelik tetqiqatchi öz dölitide turupmu dawamliq xitayning tehditige uchrimaqta" dégen xewiride qeyt qilinishiche, tetqiqatchi proféssor anné mari'e bradys xanim özining xitay teripidin tehditke uchrishigha qarshi hökümetning xitaygha jiddiy bir naraziliq bildürüshi we özini qoghdishi toghruluq telep sun'ghan bolsimu, emma uning telepliri ta hazirgha qeder yéngi zélandiye da'iriliri teripidin resmiy inkasqa érishmigen. U bu heqte epsuslan'ghan halda ؛ "Nahayiti epsus, yéngi zélandiye hökümitining xitay bilen bolghan munasiwetke öz puqralirini qoghdashtinmu, bu döletning démokratiye we erkinlikini qoghdashtinmu bekrek ehmiyet béridighanliqi ipadilenmekte. Nahayiti éniqki bu dölet mezkur weqening untulup kétilishini xalimaqta" dégen iken.

Shawudun gerche öziningmu bixeterlikidin ensirep turuwatqan bolsimu, biraq bigunah anisi we qérindashliri shundaqla erkinliktin mehrum, xitayning qirghinchiliq tehditi astida turuwatqan Uyghur xelqining awazi bolushni hergiz toxtatmaydighanliqini ipade qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet