Uyghur qirghinchiliqigha a'it shé'irlar küchlük tesirat qozghidi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2023.02.03
Uyghur qirghinchiliqigha a'it shé'irlar küchlük tesirat qozghidi Uyghur irqiy qirghinchiliqigha atap yézilghan shé'irlar.
RFA/Erkin Tarim

27-Yanwar dunya irqiy qirghinchiliqni xatirilesh küni munasiwiti bilen londonda ötküzülgen pa'aliyette Uyghur irqiy qirghinchiliqi teswirlen'gen shé'irlar kishilerni chongqur tesirlendürgen. Bu shé'irlar 1-ayning 31-küni londondiki “Muhajirettiki yazghuchilar qelimi” namidiki ammiwi teshkilat teripidin uyushturulghan “Irqiy qirghinchiliqning ikkinchi ewlad aman qalghuchiliri bilen birlikte Uyghur we iranliq sha'irlarning yalqunluq eslimisi” dep atalghan pa'aliyette oqulghanidi.

Mezkur pa'aliyet 1-ayning 27-küni dunya irqiy qirghinchiliqni xatirilesh küni munasiwiti bilen ötküzülgen bolup, pa'aliyette yehudiy qirghinchiliqidin saq qalghan sha'ire jennifer lan'ger (Jennifer Lan’ger) xanim bilen Uyghur sha'ir we pa'aliyetchi eziz eysa elkün ependi Uyghur qirghinchiliqi toghrisida yazghan shé'irlirini oqup kishilerning diqqitini tartqan.

Bu yighin toghrisida téximu tepsiliy melumat igilesh üchün yazghuchi zhurnalist ruth in'gram (Ruth Ýngram) we Uyghur sha'ir we pa'aliyetchi eziz eysa elkün ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Eziz eysa elkün ependi, aldi bilen pa'aliyet heqqide melumat bérip mundaq dédi: “Bu pa'aliyetni londondiki‚muhajirettiki yazghuchilar qelimi‛namidiki ammiwi teshkilat orunlashturdi. Jennifér lan'ger 2-dunya urushida yehudiylar gérmaniyede irqiy qirghinchiliqqa uchrighandin kéyin hayat qalghan bir yehudiy a'ilisining qizi bolup, u, londonda bu teshkilatni qurghaniken. Bu teshkilat pütün dunyadiki irqiy qirghinchiliqqa uchrighan milletlerning sha'irlirining kitablirini neshr qilish we shu milletlerning awazini dunyagha yetküzüshni asas meqset qilidiken”.

Eziz eysa elkün ependi bu pa'aliyetni uyushturushtiki meqset we tepsilat heqqide toxtilip mundaq dédi: “Hemmimizge melum bolghinidek her yili 1-ayning 27-küni dunya irqiy qirghinchiliqni xatirilesh küni dep atilidu. Bu kün munasiwiti bilen kéchiktürülüp bolsimu teshkilatning merkizide bu pa'aliyet ötküzüldi. Bu pa'aliyetke 4 sha'ir teklip qilin'ghan bolup, bularning ikkisi yehudiy irqiy qirghinchiliqidin aman qalghanlarning ewladliri, yene ikkisi bolsa iranliq we Uyghur irqiy qirghinchiliqigha uchrawatqanlarning ewladliridur. Bularning hemmisi irqiy qirghinchiliq toghrisida yazghan shé'irlirini oqup ötti. Bir yérim sa'et etrapida dawamlashqan pa'aliyetke sha'irlar, pa'aliyetchiler we muxbirlar bolup 60 etrapida kishi ishtirak qildi. Yighin nahayiti ehmiyetlik we hayajan ilikide ötti”.

Eziz eysa elkün ependi bu pa'aliyette özining Uyghur qirghinchiliqi toghrisida 6 shé'irini déklamatsiye qilghanliqini, yighin ehlining alqishigha érishkenlikini bayan qildi. U, mundaq dédi: “Shé'irlirimda Uyghur irqiy qirghinchiliqi, weten'ge bolghan séghinish, wetendiki qérindashlirimizni eslesh, Uyghurlar duchar boluwatqan adaletsizlik bayan qilin'ghan. Buning tesiri nahayiti yaxshi boldi dep oylaymen. Chünki nurghun so'allar soraldi. Bolupmu 2017-yili jaza lagérliri qurulghandin kéyinki Uyghurlarning ehwali, hazirqi éghir weziyiti we néme üchün bügünki kün'ge qalghanliqi qatarliqlarning tarixiy we siyasiy arqa körünüshini bayan qilghan boldum”.

Mezkur yighin'gha ishtirak qilghan yazghuchi zhurnalist ruth in'gram (Ruth Ýngram) xanim téléfon ziyaritimizni qobul qilip, tesiratini bayan qilip mundaq dédi: “Bu yighin méni bek tesirlendürdi. Emeliyette bu yehudiylarning irqiy qirghinchiliqini eslesh küni idi. Biraq ulargha qarita irqiy qirghinchiliq yüz bergendin kéyin, hazirghiche dunyada yene nurghunlighan irqiy qirghinchiliq bolghan. Uyghur irqiy qirghinchiliqimu buning ichide.

Manga eng köp tesir qilghan nerse, muhajirette sergerdan bolup yashashtur. Bu, nahayiti qéyin. Muhajirette yalghuzluq bar, séghinish bar, qayghu-hesret bar, wijdan azabimu bar. Qarashqa normal turmush köchürüwatqandek körünsimu, ichi dawamliq derd-elemde bolidu. Eziz eysa elkünning shé'irlirida bularning hemmisi mewjut.

Muhajirettiki Uyghurlar üchün eng qéyin bolghan nerse wetinige qaytalmasliq, ata-aniliri bilen körüshelmeslik. Bu shé'irlar az bolsimu sha'irning séghinishini yenggillitishi mumkin. Emma uning kallisida men haman bir küni bu azabidin qutulamdim? yaki men yenila azablinip ölimenmu? dégen so'al menggü bar bolidu”.

1-Ayning 31-künidiki mezkur pa'aliyette jennifer lan'ger déklamatsiye qilghan “Ayallarning chéchi” mawzuluq shé'ir kishilerni qattiq tesirlendürgen. Eziz eysa elkün ependi bu heqte melumat bérip mundaq dédi: “Méni eng köp tesirlendürgen nerse, jennifer lan'ger xanim ötken yili Uyghur ayallirigha atap yazghan ‛ayallarning chéchi‚ namliq shé'irini élan qilin'ghanidi. Bu shé'irda lagérlarda Uyghur ayallirining chachliri késilip, bazarlarda sétilghanliqi teswirlen'gen. Bu shé'irni anglighan kishiler köz yashlirini tutalmay qaldi. Uyghurlar üchün némilerni qilip béreleymiz? dep jiddiy so'allarni sorashti. Men bu xil serxil kishilerge qarita ötküzülgen pa'aliyetlerning tesiri bekla küchlük bolidu dep oylaymen”.

“Muhajirettiki yazghuchilar qelimi” teshkilati ötken yili “Qarshiliq körsitish” namliq bir shé'irlar toplimi neshr qilghanidi. Bu shé'irlar toplimigha Uyghur sha'irliridin eziz eysa elkün ependi bilen türkiyediki sha'ire xendan xanimning shé'irliri kirgüzülgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.