“шәрқий түркистан ислам җумһурийити” (1933-1934) намлиқ китаб йоруқ көрди

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.12.06
Sherqiy-Turkistan-Islam-Jumhuriyeti-1024.jpg Тәклимакан уйғур нәшрияти нәшр қилған “шәрқий түркистан ислам җумһурийити” дегән китаб елан қилинди. 2023-Йили, декабир.
RFA/Erkin Tarim

Бу йил, йәни 2023-йили, 1933-йили қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң 90 йиллиқ хатирә йилидур. Тарихтики икки қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийәтлирини муһаҗирәттики уйғурлар вә уйғур тәшкилатлири һәр хил усул шәкилләрдә хатириләп кәлмәктә.

Бу йил шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулғанлиқиниң 90 йиллиқи вә түркийә җумһурийәтиниң қурулғанлиқиниң 100 йиллиқи мунасивити билән “шәрқий түркистан ислам җумһурийәти” намлиқ китаб истанбулдики тәклимакан уйғур нәшрияти тәрипидин нәшр қилинди. Мәзкур китабни нәшр қилдуруш иси дуня уйғур қурултийиниң 2023-йиллиқ хизмәт пиланиға киргүзүлгән болуп, буниңға истанбулдики тәклимакан нәшриятиниң мәсули абдуҗелил туран әпәнди мәсул болған.

Абдуҗелил туран әпәнди тәрипидин нәшргә тәйярланған “шәрқий түркистан ислам җумһурийити” (1933-1934) намлиқ бу китаб, бу йиллиқ җумһурийәт байримиға тоғрилап нәшир қилинған. Мәзкур китабта 1930-йиллардики шәрқий түркистан инқилаби вә униң нәтиҗисидә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити һәққидә йезилған тарихий әслимиләр вә чоң типтики мақалиләргә орун берилгән. Мәзкур китаб 570 бәттин тәркиб тапқан болуп, китабқа шәрқий түркистан ислам җумһурийити тоғрисида йезилған 12 парчә мақалә киргүзүлгән.

Мәзкур китаб һәққидә соаллиримизға җаваб бәргән дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди, бу китабни нәшр қилдуруштики мәқсити һәққидә тохтилип, мундақ деди: “буни нәшир қилишимиздики мәқсәт, кәлгүси әвладлиримизға бизниң өткән тарихлиримизни йорутуп бериш, йәни буниңдин 90 йил бурун бир җумһурийәт қурғанлиқимиз; әйни заманда дуняда җумһурийәт түзүми билән қурулған дөләтләр интайин аз болған бир мәзгилдә мушундақ бир дөләтни қурғанлиқимизни әслитип өтүштин ибарәт. Техиму ениқ қилип ейтқанда, уйғур хәлқиниң демократик аң-чүшәнчигә игә бир милләт икәнликини хәлқимизгә чүшәндүрүш вә кәлгүси әвладлиримизға йәткүзүштин ибарәт.”

Бу китабни нәшргә тәйярлиған тәклимакан уйғур нәшриятиниң мәсули абдуҗелил туран әпәнди зияритимизни қобул қилип, мәзкур китабниң мәзмуни тоғрисида мундақ деди: “мәзкур китабқа әйни заманда шәрқий түркистан инқилабиға биваситә қатнашқан яки мәзкур инқилабқа шаһит болған улуғ затларниң вә пешқәдәм инқилабчиларниң шәрқий түркистан инқилаби һәққидә йезип қалдурған әслимилири; атақлиқ өзбек тарихчи баймирза һайтиниң ‛шәрқий түркистан: түркий милләтлириниң дүшмән күчләргә қарши миллий көрүши‚ намлиқ мақалиси; униңдин башқа ‛өлкә тарихи‚, ‛түркистан тарихи‚ вә ‛түркистан паҗиәси‚ қатарлиқ китабларниң шәрқий түркистан ислам җумһурийитигә мунасивәтлик қисимлири таллап киргүзүлгән. Бу китабқа киргүзүлгән әслимиләр шәрқий түркистан инқилаби вә шәрқий түркистан ислам җумһурийәти һәққидә, айрим-айрим муәллипләр тәрипидин йезилған әслимиләр болғачқа, уларда бәзи тәкрарлиқлар көрүлгән, әмма биз бу тарихий әслимиләрни қисқартмастин вә өзгәртмәстин әслигә садиқ болуш принсипи бойичә әйнән елан қилдуқ.”

Д у қ рәиси долқун әйса әпәнди, 2024-йили 1944-йили қурулған шәрқий түркистан җумһурийитигә 80 йиллиқи болидиғанлиқини; бу мунасивәт билән мәхсус китаб нәшр қилдуридиғанлиқи вә һәр хил хатириләш паалийәтлирини уюштуридиғанлиқини, болупму бу хил тарихий китабларни нәшр қилдурушқа зор әһмийәт беридиғанлиқини тәкитлиди.

Униңдин башқа “хотән ислам һөкүмити” (1933-1934) намлиқ китаб бу йил әтиязда истанбулда йоруқ көргән иди. Мәзкур китаб хотән ислам һөкүмити қурулғанлиқиниң 90 йиллиқи мунасивити билән нәшр қилинған болуп, униңда хотән инқилаби һәққидә йезилған әслимиләр, мәнбәләр вә әң йеңи тәтқиқат нәтиҗилири киргүзүлгән. Мәзкур китаб 382 бәттин тәркиб тапқан болуп, китабқа хотән ислам һөкүмити тоғрисида йезилған 11 парчә әслимә вә мақалә киргүзүлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.