“Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti” (1933-1934) namliq kitab yoruq kördi

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2023.12.06
Sherqiy-Turkistan-Islam-Jumhuriyeti-1024.jpg Teklimakan Uyghur neshriyati neshr qilghan “Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti” dégen kitab élan qilindi. 2023-Yili, dékabir.
RFA/Erkin Tarim

Bu yil, yeni 2023-yili, 1933-yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining 90 yilliq xatire yilidur. Tarixtiki ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetlirini muhajirettiki Uyghurlar we Uyghur teshkilatliri her xil usul shekillerde xatirilep kelmekte.

Bu yil sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghanliqining 90 yilliqi we türkiye jumhuriyetining qurulghanliqining 100 yilliqi munasiwiti bilen “Sherqiy türkistan islam jumhuriyeti” namliq kitab istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyati teripidin neshr qilindi. Mezkur kitabni neshr qildurush isi dunya Uyghur qurultiyining 2023-yilliq xizmet pilanigha kirgüzülgen bolup, buninggha istanbuldiki teklimakan neshriyatining mes'uli abdujélil turan ependi mes'ul bolghan.

Abdujélil turan ependi teripidin neshrge teyyarlan'ghan “Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti” (1933-1934) namliq bu kitab, bu yilliq jumhuriyet bayrimigha toghrilap neshir qilin'ghan. Mezkur kitabta 1930-yillardiki sherqiy türkistan inqilabi we uning netijiside qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti heqqide yézilghan tarixiy eslimiler we chong tiptiki maqalilerge orun bérilgen. Mezkur kitab 570 bettin terkib tapqan bolup, kitabqa sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida yézilghan 12 parche maqale kirgüzülgen.

Mezkur kitab heqqide so'allirimizgha jawab bergen dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi, bu kitabni neshr qildurushtiki meqsiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Buni neshir qilishimizdiki meqset, kelgüsi ewladlirimizgha bizning ötken tarixlirimizni yorutup bérish, yeni buningdin 90 yil burun bir jumhuriyet qurghanliqimiz؛ eyni zamanda dunyada jumhuriyet tüzümi bilen qurulghan döletler intayin az bolghan bir mezgilde mushundaq bir döletni qurghanliqimizni eslitip ötüshtin ibaret. Téximu éniq qilip éytqanda, Uyghur xelqining démokratik ang-chüshenchige ige bir millet ikenlikini xelqimizge chüshendürüsh we kelgüsi ewladlirimizgha yetküzüshtin ibaret.”

Bu kitabni neshrge teyyarlighan teklimakan Uyghur neshriyatining mes'uli abdujélil turan ependi ziyaritimizni qobul qilip, mezkur kitabning mezmuni toghrisida mundaq dédi: “Mezkur kitabqa eyni zamanda sherqiy türkistan inqilabigha biwasite qatnashqan yaki mezkur inqilabqa shahit bolghan ulugh zatlarning we péshqedem inqilabchilarning sherqiy türkistan inqilabi heqqide yézip qaldurghan eslimiliri؛ ataqliq özbék tarixchi baymirza haytining ‛sherqiy türkistan: türkiy milletlirining düshmen küchlerge qarshi milliy körüshi‚ namliq maqalisi؛ uningdin bashqa ‛ölke tarixi‚, ‛türkistan tarixi‚ we ‛türkistan paji'esi‚ qatarliq kitablarning sherqiy türkistan islam jumhuriyitige munasiwetlik qisimliri tallap kirgüzülgen. Bu kitabqa kirgüzülgen eslimiler sherqiy türkistan inqilabi we sherqiy türkistan islam jumhuriyeti heqqide, ayrim-ayrim mu'ellipler teripidin yézilghan eslimiler bolghachqa, ularda bezi tekrarliqlar körülgen, emma biz bu tarixiy eslimilerni qisqartmastin we özgertmestin eslige sadiq bolush prinsipi boyiche eynen élan qilduq.”

D u q re'isi dolqun eysa ependi, 2024-yili 1944-yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitige 80 yilliqi bolidighanliqini؛ bu munasiwet bilen mexsus kitab neshr qilduridighanliqi we her xil xatirilesh pa'aliyetlirini uyushturidighanliqini, bolupmu bu xil tarixiy kitablarni neshr qildurushqa zor ehmiyet béridighanliqini tekitlidi.

Uningdin bashqa “Xoten islam hökümiti” (1933-1934) namliq kitab bu yil etiyazda istanbulda yoruq körgen idi. Mezkur kitab xoten islam hökümiti qurulghanliqining 90 yilliqi munasiwiti bilen neshr qilin'ghan bolup, uningda xoten inqilabi heqqide yézilghan eslimiler, menbeler we eng yéngi tetqiqat netijiliri kirgüzülgen. Mezkur kitab 382 bettin terkib tapqan bolup, kitabqa xoten islam hökümiti toghrisida yézilghan 11 parche eslime we maqale kirgüzülgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.