Хитайда “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” йолға қоюлған

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-11-03
Share
Хитайда “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” йолға қоюлған Уйғур елидики бир қисим янфон игилири тор сақчилиридин җиддий агаһландуруш учури тапшурувалған. 2015-Йили ноябир.
AFP

Уйғур дияриниң һәммила йерини көзитиш вә чирай пәрқләндүрүш камиралири билән толдуруп күчлүк назарәт тәһдити бәрпа қилған, “сақчи дөлити” гә айландурған, уйғур аилилиригә қәдәр хитай һөкүмәт хадимлирини йәрләштүрүп, шәхсий учурларни халиғанчә оғрилаватқан, милйонлиған уйғур вә башқа түркий милләтләрни шәхсий учурлири сәвәблик җаза лагерлириға қамап еғир азабларға муптила қиливатқан хитай һакимийитиниң “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” түзүши, гоя “бөриниң қойни қоғдаш үчүн қанун чиқарғиниға охшаш күлкилик һәм бимәнә иш” һесаблинидикән.

Хитай һакимийити 1-ноябирдин башлап “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” ни рәсмий йолға қойғанлиқини елан қилған. Бу қанун бу йил 8-айда чақирилған мәмликәтлик хәлқ қурултийида мақуллуқтин өткән. Мәзкур қанунниң асасий пиринсипиға көрә, ирқи, миллити, диний етиқади, шәхсий физиологийәлик алаһидилики, тән саламәтлик әһвали, пул муамилә һесабати, һәрикәт изи қатарлиқ назук шәхсий учурларни ашкарилап қоюш түпәйли келип чиққан кәмситишкә яки җисманий, иқтисадий зор зиянға сәвәб болғучилар қаттиқ җазаға учрайдикән. Бирақ, аммиви сорунлаға сүрәтләрни орнитиш, кишиләрниң шәхсий кимликини пәрқләндүрүш әслиһәлирини бекитиш қатарлиқлар әгәр “аммиви бихәтәрликниң иһтияҗи” болса, җазаға учримайдикән.

Мутәхәссисләрниң билдүришичә, бу қанунда “аммиви бихәтәрликниң иһтияҗи” дегәнгә охшаш қанун иҗрачилириға болушиға йочуқ ечип беридиған талайлиған бошлуқлар вә мәзкур қанунни муҗимәлләштүридиған йетәрлик мәзмунларму йәр алған икән. “германийә долқунлири” радийосиниң 1-ноябирдики “хитай шәхсий учурларни қоғдаш қанунини йолға қойди, шәхсий мәхпийәтликләргә бихәтәрлик қулупи селиндиму?” намлиқ хәвиридә баян қилишичә, германийәдики биремин университетиниң хитай санлиқ мәлуматлири тәтқиқатчиси мутәхәссис деннис кипке хитайниң бу йеңи қанунини “дөләт бихәтәрликини қоғдаш түсигә игә” дегән. Униң қаришичә, хитайда әдлийә мустәқил болмиғанлиқи үчүн, түзүлгән қанунларниң әсли пети иҗра қилинишидин үмид күткили болмайдикән.

Түркийә һаҗитәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәмниң тилға елишичә, хитайда наһайити көп қанунлар болсиму, нә хитай пуқралирида, нә һакимийәт бешидики хитай әмәлдарлирида бу қанунларни иҗра қилидиған аң йоқ икән. Һөкүмәтму, дөләтму, қанунму хитай компартийәсиниң мәнпәәти үчүн хизмәт қилидикән. Норвегийә уйғур комитетиниң рәиси, уйғур әдлийәси архип амбириниң мудири, сабиқ адвукат бәхтияр өмәр әпәндиниң билдүришичә, хитай қанунлириниң “еқи қәғәз, қариси сияһ” болуп, хитайниң “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” ни түзиши, гоя “бөриниң қойни қоғдаш үчүн қанун чиқарғиниға охшаш күлкилик һәм бимәнә бир иш” санилидикән.

Мутәхәссис деннис кипкениң алға сүришичә, хитай бу қанунни түзүштә явропа иттипақиниң г д п р, йәни “универсал санлиқ мәлуматларни қоғдаш низами” дин өрнәк алған икән. Хитайниң “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” ни билән явропа иттипақиниң низаминиң мутләқ көп қисим мәзмунлири тамамән охшайдикән. Әмма иҗра қилиниши һеч охшимайдикән.

Мәлумки, явропа иттипақиниң “универсал санлиқ мәлуматларни қоғдаш низами” инсанларниң шәхсий мәхпийәтликлиригә капаләтлик қилиш, иззәт-ғурурини қоғдаш, кишилик һәқлириниң дәхли-тәрүзгә учришиниң алдини елиш, әркин һәм адил болуш қатарлиқ көплигән демократик қиммәт қарашлирини мәнбә қилған. Бу қанунниң әсли асаси 1950-йили мақулланған “явропа кишилик һоқуқ әһдинамиси” тәркибидин орун алған “мәхпийәтлик һоқуқи” дин ибарәт икән. Бу һоқуқ даирисидә нурғунлиған кишилик һәқләргә етибар берилгәндин ташқири “һәркимниң шәхсий вә аилә һаятиға, хәт-чәклиригә, хусусий таллашлириға һөтмәт қилиш һоқуқи бар” лиқи орун алған. Бу һоқуқни явропа иттипақи қануниниң қоғдайлиқи әскәртилгән. 1995-Йилиға кәлгәндә техника тәрәққияти билән тор мулазимитиниң йолға қоюлуши нәтиҗисидә, явропа иттипақида “санлиқ мәлуматларни қоғдаш пәрмани” рояпқа чиққан. 2000-Йилидин башлап пул муамилә органлири банкилардики ишлирини тор арқилиқ беҗиришкә башлиған. 2006-Йили фейсбук аммиға ечиветилгән. 2011-Йили гугулниң бир херидари әлхәтлирини сайилигәнлики сәвәблик бу ширкәт үстидин әрз қилған. Мушу вәқәдин 2 ай өткәндин кейин явропа иттипақи дәрһал “шәхсий учурларни омуми йүзлик қоғдаш чариси” ни йолға қоюп, 1995-йилидики пәрманини йеңилиған. 2016-Йилиға кәлгәндә явропа иттипақиниң “универсал санлиқ мәлуматларни қоғдаш низами” парламентниң тәстиқидин өткән. Бу низам 2018-йили 5-айниң 25-күни рәсмий күчкә игә болуп йолға қоюлған. У “дунядики әң күчлүк вә әң мукәммәл низам” дәп баһаланған.

Д у қ иҗраийә комитетиниң муавин рәиси сәмәт абла әпәндиниң баян қилишичә, хитай қанчилик һәшәмәтлик, мукәммәл қанунларни түзүп елан қилмисун, у бәрибир қанун дөлити болмиғач, өзлири түзгән қанунни өзлири дәпсәндә қилип кетиверидикән, хитайда һечқандақ қанун коммунистик партийәниң ирадисидин үстүн туралмайдикән.

Көзәткүчиләрниң илгири сүрүшичә, хитайниң “шәхсий учурларни қоғдаш қануни” билән явропа иттипақиниң “универсал санлиқ мәлуматларни қоғдаш низами” оттурисидики селиштурғусиз пәрқ, кишилик қиммәткә тутқан муамилисидә вә бу қанунларниң дәхли-тәрүзсиз иҗра қилинишида ипадилинидикән. Бирақ, хитайниң шәрқий түркистанда иҗра қиливатқан инсанийәткә қарши җинайәтлири мәзкур қанунни пүтүнләй инкар қилидикән. Хитайниң өз җинайәтлиригә чапан йепиш үчүн түзүп чиққан бу қануни әслидә хитай үчүн йетәрлик дәриҗидики мәсхирә вә номускән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт