Ши җинпиңниң йеңи ераси: топлиниватқан киризислар вә хитайниң кәлгүсидики һалакити

Мухбиримиз әзиз
2022.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ши җинпиңниң 3 чоң хаталиқи униң тәхттин ғулишиға сәвәб боламду? Хитай рәиси ши җинпиң хитай дөлити қурулғанлиқиниң 70 йиллиқида параттин өткән көрүнүш. 2019-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
REUTERS

Хитай рәиси ши җинпиңниң 2022-йили 16-өктәбирдә ечилидиған хитай компартийәсиниң 20-қурултийида партийә низамнамисигә хилап һалда үчинчи нөвәтлик рәис болуп сайлиниши муқимлишип қеливатқанда, бу йеңи дәврниң бир қатар киризисләргә һамилдар болуватқанлиқи, шуниңдәк буниң йеқин кәлгүсидә хитай вә дуня үчүн зор бир апәтниң башлиниши болуп қеливатқанлиқи йеқиндин буян һәрқайси сиясий анализчиларниң муһакимә темиси болуп қеливатқанлиқи мәлум. Болупму 40 йил әтрапида сиясий һәркәтләрдин халас болалмиған хитайниң малиманчилиқ вә намратлиқтин һалсирап қалған вәзийәттин йеңи баш көтүргән сииясий күчкә айлиниши һәмдә америка билән риқабәткә чүшүши, буниң билән зади қайси бириниң дуняви күч болуши лазимлиқи бу һәқтики пикирләрни техиму ‍улғайтти. Буниңда һәммидинму бәкрәк дуняниң көңүл бөлүватқини һакиммутләқлиқни тәрғип қиливатқан хитай билән әркин демократийә вә базар иқтисадини асас қилған америка оттурисидики дуняви тәртипкә рәһбәрлик қилиш мәсилиси болди.

Мана мушу хил дуняви зор таллаш мәсилиси айдиңлишип қеливатқанда ши җинпиңниң үчинчи нөвәтлик рәисликкә тәйярлиқ көрүши маһийәттә униң “шәрқ көтүриливатиду, ғәрб болса чөкүватиду” дегән қаришини әмәлгә ашуруштики бир қәдәм, дәп қарилишқа башлимақта. Вашингтон шәһридики ақиллар мәркәзлиридин “атлантик кеңиши” ниң тәтқиқатчиси декстер робертс (Dexter Roberts)ниң қаришичә, мана мушу хил икки зор күчниң риқабитини асас қилған риаллиқ нөвәттә хәлқара мунасивәтләрдики әң чоң һадисә болуп қалған. Шуниң билән биргә “һакиммутләқ һакимийәт җәзмән узунға давам қилмай һалакәт билән ахирлишиду” дегән һөкүмни асас қилған һалда оттуриға қоюлған хитай дөлитини 2020-йилиниң нерисиға бармай һалак болиду, дегән қарашлар һазирғичә испатланмай, әксичә хитайниң техиму “күчлинип кетиши” оттуриға чиққан. У буниңдики сәвәбләрни хуласиләп, хитайниң һоқуқ йүксәк мәркәзләшкән һакимийәт системисини бәрпа қилиши, тохтавсиз сиясий һәркәтләр җәрянида “ядролуқ рәһбирий кадирлар вә садиқ армийәниң йетилип чиқиши”, шундақла “дүшмән күчләрниң шум нийитини пачақлап ташлаш” һәққидики тәшвиқатлар арқилиқ партийә вә армийәниң һәмкарлиқ асасида иш көрүшини “йоллуқ” һалда әмәлгә ашуруши қатарлиқ үч хил сәвәбни оттуриға қойиду. Болупму “иҗтимаий күчләрниң бузғунчилиқ нийитини бәрбат қилиш” тәк һакимийәткә дәхли-тәруз пәйда қилидиғанлики барлиқ “хәвплик күчләргә рәһимсиз болуш” идеологийәси хитай дөлитини “чоң сәкрәп илгириләш” ниң хаталиқидин келип чиққан нәччә он милйон хитайниң ачлиқтин өлүши, “мәдәнийәт зор инқилаби” дәвридики он йиллиқ малиманда милйонларчә кишиниң хата һалда өлтүрүлиши вә җазалиниши, “тйәнәнмен қирғинчилиқи” да хитай оқуғучилириниң танка билән йәнчип ташлинишидәк киризислардин тосқунсиз өтүп кетишкә һәмдә кәң-кушадә өзлирини ақлашқа мувәппәқ қилған. Нөвәттә болса бу хил “дүшмән күчләрниң бузғунчилиқи” һәққидики нәзирийәләр хоңкоң вә уйғур дияридики бастурушта кәң қоллинилған болғачқа буниң үнүмиму охшаш болмақта икән.

Апторниң қаришичә, нөвәттә ши җинпиң зор күч билән тәрғип қиливатқан “ортақ гүллиниш” һәққидики шоар маркисизим вә коңзичилиқ идийәлириниң “җәвһәр” лирини юғуруштин һасил болған болуп, ши җинпиң һакимийити изчил өзлириниң қайси дәриҗидә әвзәл һакимийәт икәнликини “америка җаһангирликиниң зулмәтлик һөкүмранлиқи” билән селиштурған һалда тәшвиқ қилишни давамлаштуруп кәлгән. Болупму америка тәвәсидә әвҗ алған “қара тәнликләрниң җениму җан” һәркити мәзгилидә “әкс әткән” ирқий кәмситиш һадисиси вә хитайдики “һәммә милләт баравәр” болған иҗтимаий муһит, таҗисиман вируси мәзгилидә америка тәвәсидә вирус юқумидин өлгән адәмләрниң бир милйондин ешип кетиши вә хитайда милйонларчә сандики һаятлиқниң “вирусни нөлгә чүшүрүш” тәк дана сиясәтниң сәвәбидин сақлинип қалғанлиқи һәққидики мисаллар буниңда әң көп қоллинилған.

Әмма нөвәттики вәзийәттә хитайда көрүлүватқан бир зор киризис хитайдики нопус мәсилисидә көрүливатқан болуп, “малийә вақти” гезитиниң 2-өктәбирдики обзор мақалисида ейтилишичә, бу һал ши җинпиңниң үчинчи нөвәтлик рәислики дуч келидиған хитайдики әң чоң баш ағриқи болмақта икән. Болупму хитайниң “бир пәрзәнтлик болуш” сияситиниң тәсири нөвәттә хитайдики яшлар билән яшинип қалғанлар, оғуллар билән қизларниң нопус нисбитидә еғир тәңпуңсизлиққа сәвәб болған. Бу болса хитайдики кәлгүси ишләпчиқириш күчлири вә пенсийә системисиға еғир хирисларни пәйда қилмақта икән. Йәнә бир җәһәттин алғанда, хитайниң иқтисадий тәрәққияти ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин буян изчил төвәнләшкә йүзлиниватқан болуп, бу һал ши җинпиңниң “партийә иқтисадқа рәһбәрлик қилиш” дегән әндизиси сәвәбидин һазир техиму еғирлашқа башлиған. Болупму ши җинпиңниң хусусийлар игиликини бесип компартийәниң иқтисадқа болған контроллуқини әмәлгә ашуруши түпәйлидин хитайниң һазирқи йәнә бир еғир киризиси иқтисад саһәсидә барғансери зор салмақни игиләшкә башлиған. Таҗисиман вируси түпәйлидин оттуриға чиққан қамал қилишниң иқтисадни еғир дәриҗидә ақситип қоюши, банкиларниң қәрзни қайтурувелишқа илаҗ қилалмаслиқи һәмдә хитай иқтисадиниң матори болған өй-мүлүк саһәсидики хараблиқ буниңға техиму еғир бесимларни пәйда қилишқа башлиған.

Ши җинпиң һәққидә сөз болғанда аптор нурғунлиған кишиләрдә көрүлгән бир түрлүк хата тәсәввурни алаһидә тәкитләйду. Ши җинпиңниң дадиси ши җоңшун әйни вақитта мав зедоң иҗра қилған “сиясий тазилаш” та тартип чиқирилған вә зиянкәшликкә учриған. Мав зедоң өлгәндин кейин у дең шявпиң башлиған ислаһатниң актип қоллиғучилиридин бири болуш сүпитидә шенҗен шәһриниң тунҗи иқтисадий алаһидә район болушини вуҗутқа чиқарған. Бу болса хитайдики ислаһатниң әң ачқучлуқ қәдәмлиридин бири болуп қалған. Шуңа ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққанда нурғун кишиләр уни дадисиниң изидин меңип хитайни бир йеңи ислаһат дәвригә елип кириду, дәп ишинип қалған. Әмма кейинки реаллиқ буниң пәқәт бир биһудә арзудин башқа нәрсә болмиғанлиқини, ши җинпиңниң әң консерватип рәһбәр болуп чиққанлиқини көрситип бәргән. У бу һәқтә бир қисим хитай анализчиларниң баянлиридин нәқил алған һалда ши җинпиңниң дадиси учриған зиянкәшликкә учримаслиқ үчүн өзини әң зор дәриҗидә комунисит вә инқилабчи қилип көрситишни таллиғанлиқини тәкитләйду. Бу хилдики қараш “иқтисадшунас” хәвәр агентлиқи ишлигән “ши җинпиң кимдур?” сәрләвһилик филимдә алаһидә гәвдилниду.

“у толиму қабаһәтлик ишларниң өз аилисидә йүз бәргәнликигә шаһит болған. Әмма ‍у хитайдики кишиләр көрәләйдиған бирдин-бир ахбарат вастисидә толиму дана, толиму меһрибан бир шәхс сүпитидә тәсвирлиниду. У хәлқ аммисиға толиму иҗабий шәхс сүпитидә тәшвиқ қилиниду. Шуниңдәк шәпқәт игиси, дәп қарилиду. Әмма реаллиқ дәл буниң әксичә. Ши җинпиң өзиниң әтрапидики сәрхилләргә ишәнмәйду. Бу җәһәттә мав зедоңму худди шундақ қилған һәмдә уларниң һәммисини тазилап түгәткән. Чүнки у мушундақ қилғандила өзиниң хитайдики нопузиниң сақлинип қалидиғанлиқини, дүшмәнлириниң йәр чишләп қалидиғанлиқини тонуп йәткән. Һазир болса ши җинпиң дәл мушуни тәкрарлаватиду. У яш вақитлирида ашу хил қалаймиқанчилиқ дәврни баштин кәчүргән, шуниңдәк һоқуқниң һәммигә қадир икәнликини көргән болғачқа униң һоқуққа болған һерисмәнлики бәк чоңқур. Һоқуқ болғандила һечқандақ зиянкәшлик болмайду, дегәнгә ишәнгән. Шундақ болғачқа бу ишлар униң вуҗудида чоңқур из қалдурған. Бу һәқтики бәзи пиланлирини у рәислик орниға чиқиштин илгирила охшимиған сорунларда тилға алған. Һазир биз буларни көрүватимиз.”

Бу һәқтики бәзи әһваллар “муһапизәтчи” гезитинң 2-өктәбир санида елан қилинған ши җинпиң һәққидики обзор мақалисидиму алаһидә йәр алиду. Униңда ейтилишичә, һазир өмүрлүк рәис болушниң қазинини есиватқан ши җинпиң бала вақитлирида дадисиниң кәчмишлиридин савақ елиш билән биргә нөвәттә хитайни мав зедоң дәвридики һоқуқ мәркәзгә мәркәзләшкән, һөкүмәт, санаәт, йәр-земин вә хәлқ дегәнләрниң һәммиси һөкүмәтниң бир қоллуқ башқуришида болидиған консерватип заманға қайтурмақта икән. Нөвәттики “ши җинпиң идийәси” болса маһийәттә ши җинпиңни йеңи замандики императорға айландуруш, һәммигә партийә һөкүмранлиқ қилиш әндизисиниң мәниви земинини яратмақта икән.

Аптор алаһидә диққәт қилған бир нуқта ши җинпиң дадисиға охшаш “тазилаш” тин сақлиниш яки партийәниң һалакитидин сақлиниш үчүн зор күч билән хитай милләтчиликини базарға салған. Болупму хитайниң “өткән бир әсирлик хорлуқ тарихи”, явропа җаһангирлириниң хитайни қандақ аний тапқанлиқи һәққидики тәшвиқатлар кәң тарқилип, ши җинпиңниң мушу хил паҗиәләрниң алдини алалайдиған “қудрәтлик даһи” икәнлики мәркизий темиға айландурулған. Йәнә бир яқтин хитай һөкүмити пуқраларға болған назарәтни чиң тутқан. Дәсләпки мәзгилләрдә кишиләрни бир-бирини пайлашқа селип қойған болса кейинчә юқури пән-техникилардин пайдилинип омумий назарәтни әмәлгә ашурған. Бу җәһәттики әң салмақлиқ хизмәт уйғур диярида ишқа ашқан болуп, бу җайда терорлуқ һәркәтлириниң мәвҗутлуқини, буниң үчүн кишиләрни “тәрбийәләш” вә хитай көчмәнлирини көчүрүш арқилиқ уйғурларниң нопус нисбитини суюлдуруш лазимлиқини тәкитлигән. Буниң билән азғинә зорлуқ һәркәтлирини баһанә қилип пүткүл уйғурларни йоқитишқа сәвәп тәйярлимақчи болған. Әмдиликтә болса бу хилдики “әқлий шәһәр модели” дуня миқясида омумлишишқа башлиған. “иқтисадшунас” ториниң бу һәқтики һөҗҗәтлик филимида бу тоғрисида мундақ дейилиду.

“хели йиллар бурунла кишиләр ши җинпиңниң кейинки нөвәтлик алий рәһбәр болидиғанлиқини һес қилип йәткән. 2007-Йили ху җинтав сайлинип чиққандила, униң кейинки қәдәмдә қандақ рәһбәрлик орниға чиқидиғанлиқи муқимлишип болған. Чүнки у шу вақитта сәһнигә қарап маңғанларниң рәт тәртипидә ли кечяңниң алдида маңған. Чүнки бу ишлар совет дәвридики сталинниң һөкүмранлиқ услубида әкс әткән. Бу һал 2022-йилидики хитайда йәнә шу йосунда тәкрарлиниватиду. Ши җинпиң қуруп чиққан сақчилар дөлитидә һәммә иш алий рәһбәрниң бивастә контроллуқида болиду, һечқандақ йочуқ яки хәвпкә орун қалдурулмайду. Әнә шу йосунда ши җинпиң инсанийәт тарихида тунҗи болуп пүткүл хәлқниң немә қиливатқанлиқини көрүп туралайдиған мукәммәл сақчи дөлитини қуруп чиққан шәхс болуп қалди. Йәнә бир яқтин алсақ ши җинпиң дәвридә хитайниң дипломатийә саһәсидики сөз орами һәрқачан қаттиқ болушқа йүзләнди. Ши җинпиңдин бихланған бу хил ‛қаттиқ мәйдан тутуш‚ удуми хитай дипломатлириниң адитигә айлинип улар һәдисә хәлқара сорунларда қаттиқ-йирик ибариләрни қоллинип дуняға һәмлә қилишқа хуштар болуп қеливатиду. Әгәр ши җинпиң тәйвәнгә таҗавуз қилип уни бесивелишқа қадир болалиса у тәбиий һалда 1949-йили ахирлашқан хитайдики ички урушниң әң ахирқи ғәлибә саһиби болуп қалиду. Шуниңдәк бу ишни әмәлгә ашуралмиған мав зедоңдинму ‛улуғ шәхс‚ болуп қалиду. Буниң билән у хитай тарихида йәнә бир ‛әбәдий‚ шәхс болуп қалиду.”

Аптор мушу әһвалларни омумлаштуруп “ши җинпиң башқилар бәрпа қилип чиққан тәртипкә бойсунған һалда иш көрүшни халимайду. У хитайни вә дуняни өзиниң сизған сизиқи бойичә маңдурушқа интилиду” дәп хуласә чиқириду. Шуниңдәк бу интилишниң утуқ қазиниш-қазиналмаслиқи америка башчилиқидики ғәрп дунясиниң қандақ иш көрүшигә бағлиқ икәнликини алаһидә тәкитләйду. Көзгә көрүнгән иқтисад илми обзорчиси мартин волф (Martin Wolf) болса өзиниң 5-өктәбирдә “пул-муамилә вақти гезити” дә елан қилған буһәқтики обзорида ши җинпиңниң хитайни қатму-қат киризисқа патуруп қойған бир шәхс сүпитидә үчинчи қетим рәис болушиниң хитай үчүнла әмәс, бәлки дуня үчүнму балай-апәт елип келидиған хата қарар икәнликини алаһидә тәкитләйду. Чүнки ши җинпиң нөвәттә өзидинму қабилийәтлик бир адәмниң йоқ болғанлиқи үчүн әмәс, бәлки мав зедоңға охшаш мәңгүлүк “емператор” болушни халиғанлиқи үчүнла давамлиқ рәис болушни қарар қилған. Хитай бу хилдики “мәңгүлүк падишаһлиқ” ниң немидин дерәк беришини мав зедоң дәвридә бир қетим баштин кәчүргән болғачқа әмди уни иккинчи қетим баштин кәчүрүш техиму чоң апәтниң муқәддимиси болуш алдида туруватқанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.