Shi jinpingning diplomatiyediki xataliqliri we hökümranliq chembiriki

Muxbirimiz eziz
2022.10.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Béyjingdiki jiddiychilik, shi jinpingning qesimi Xitay re'isi shi jinping we bashqa rehberliri xitay kompartiyesining muzéyini ziyaret qilghanda kompartiyesige qesem qildi. 2021-Yili 18-iyun, béyjing.
AP

Xitay kompartiyesining 20-qurultiyi échilishtin xéli burunla xitay heqqide az-tola chüshenchisi bar kishilerning hemmisi dégüdek xitay kompartiyesining kéyinki qétimliq aliy rehbirining kim bolidighanliqidin xewerdar bolup bolghan idi. Nöwette bu qétimliq qurultaygha az qalghanséri shi jinpingning kim ikenliki, shundaqla bundin kéyin uning kim bolmaqchi ikenliki bu heqtiki mulahiziler téximu yuquri pellige chiqishqa bashlidi. Yéqinda sin'gapor diplomatiye sahesidiki közge körün'gen kishilerning biri, sin'gaporning birleshken döletler teshkilati (b d t) we rusiyede turushluq sabiq bash elchisi bilaxari kawsikan (Bilahari Kausikan) bu heqte öz qarashlirini ipadilep, buningdiki bezi ré'alliqni tenqidligen.

“Yaponiye iqtisad xewerliri” (Nikkei) ning 12-öktebirdiki ziyaret xatiriside körsitilishiche, xitayning chet eller bilen bolghan diplomatik munasiwiti shi jinping dewride ilgirikidin zor derijide tehlikilik tüs alghan. Bolupmu bilaxari ependi bu jehette shi jinpingni üch xil zor xataliq ötküzdi, dep tenqidleydu. Uning pikriche, déng shyawping dewridin tartip xitayning rehberlik kolléktipi izchil tashqiy dunyagha özlirining qanchilik “Ajiz, tereqqi qiliwatqan we tinchliqperwer” ikenlikini teshwiq qilip kelgen, astirttin bolsa özlirini her jehette küchlendürüp kelgen. Ularning bu xil “Özini zor küch bilen tereqqiy qildurush hemde buni tashqiy dunyadin yoshurun tutush” takitikisi dunyani uzun'ghiche bixutluqta qaldurup kelgen bolup, shi jinping dewride bu hal buzulghan. Shi jinping he dése oxshimighan sorunlarda xitayning emeliy küchini ashkarilap “Bolushiche lap urghan”. Buni shi jinpingning birinchi chong xataliqi, dep qarighan bilaxari “Bu keynige qayturghili bolmaydighan xataliq. Chünki bir qétim lap urghandin kéyin, u kishi aghzini yumghan halettimu kishiler uning néme dégenlikini untup qalmaydu” deydu.

Bilaxari ependi alahide tekitligen ikkinchi xataliq, shi jinping qozghighan teshwiqat urushi hésablinidu. Bolupmu 2008-yilidiki dunya pul-mu'amile kirizisi bashlan'ghandin kéyin, xitayning rehberlik qatlimi “Emdi gherb dunyasi tügeshti” dep hésaplighan. Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin bolsa “Sherq kötürüliwatidu, gherb chöküwatidu” dégen mezmundiki teshwiqatni zor küch bilen bazargha salghan. Halbuki, amérika bashchiliqidiki gherb dunyasining nisbiy halda chékinishke giriptar bolghanliqini shi jinping “Mutleq chékinish” dep xata chüshiniwalghan. Bilaxari ependi amérika we gherb dunyasining hélihem hemmila sahede yenila mutleq kontrolluq hoquqini qolda tutup kéliwatqanliqini bolsa buninggha bir misal teriqiside otturigha qoyidu.

U alahide tekitligen üchinchi zor xataliq, shi jinping dewride yuquri pellige chiqqan “Rusiye bilen bolghan cheksiz hemkarliq munasiwiti” dur. Uning qarishiche, ikki terepning bu xildiki hemkarliqi rusiyeni téximu bekrek xitaygha tayinidighan, xitay rusiyedin erzan bahaliq énérgiye sétiwalalaydighan qilsimu, xitayning ichki qisimdiki iqtisadiy tereqqiyati astilap kétiwatqanda bu xil hemkarliq xitayning put-qolini chüshep qoyidiken.

Uzun yilliq diplomat bolush süpitde bilaxari ependi xitay hökümiti nöwette ijra qiliwatqan “Urushqaq böriler diplomatiyesi” ni keskin tenqidleydu. Uning qarishiche, diplomatiyede hemmila ishni siyliq-sipayiliq we edep-qa'idilik yosunda bir yaqliq qilish hajet emes bolup, buningda bezide qattiq-yirik, hetta rezil wastilarni yaki gep-sözlerni ishqa sélish zörüriyiti tughulidu. Emma diplomatiyede qandaq wastilarni ishqa sélishtin qet'iynezer, zadila diqqettin mustesna qilishqa bolmaydighan bir nuqta barki, u bolsimu ashu diplomatiye pa'aliyetliri arqiliq shu döletning dölet menpe'etige qandaq emeliy “Payda” yaritish buningdiki axirqi meqsed hésablinidu. Halbuki, xitay hökümitining diplomatiye xadimliri xelq'arada izchil “Urushqaq böriler” ahangida söz qilip kelgen bolsimu, buningda birer emeliy ünüm yaritish ornigha eksiche xitayning dölet menpe'etini her jehettin ziyan'gha uchritip kelgen. Bu ishlarning hemmisi del shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin yüz bergen.

Bu toghrisida söz bolghanda amérika uniwérsitétining yardemchi proféssori, wilson merkizining tetqiqatchisi joséf torijin (Joseph Torigian) shi jinping dewride xitay kompartiyesi nurghun musheqqetler bedilige qurup chiqqan bir qatar tüplük asaslarning weyran bolghanliqini alahide tekitleydu:

“Bizning yaxshi xewirimiz bolghan bir hadise shuki, déng (shyawping)ning zamanisida xitayning rehberliri dostaniliq asasidiki kishilerdin terkib tapqan. Ding shyawping bolsa özi yadroluqidiki xitay kompartiyesining özi békitip chiqqan liniye boyiche algha méngishigha ishench bilen qariyalighan. Emma shi jinping undaq emes. Uning néme qilidighanliqini héchkim bilmeydu. Yene kélip u ilgiriki bir ewlat rehberler kolléktipi berpa qilip chiqqan köpligen nersilerni buzup tashlidi. Déng shyawping xitaydiki islahatni bashlap ishikni sirtqa qarita rawrus échip bolghan 1989-yili xitayning iqtisadi güllinishke yüzlen'gen idi؛ 1992-yili u jenubni közdin kechürgendin kéyin bolsa, islahatning téximu keng kölemge ige bolushi hemde chet eller bilen téximu qoyuq alaqida bolushning lazimliqi muqimlashturuldi. Ene shundaq waqitta u partiyege rehberlik qilidighanlarning qanchilik waqit rehber bolushini békitip bergen hemde bu sürük muqimlashqan. Halbuki, shi jinping dewrige kelgende bularning hemmisi chuwulushqa bashlidi.”

Ziyaret xatiriside éytilishiche, nöwette amérika-xitay otturisidiki diplomatik munasiwet del ashu xil “Urushqaq böriler diplomatiyesi” endizisi boyiche dawam qiliwatqan bolup, hazirqi bu xil yiriklik az dégendimu eyni waqittiki 40 yildin köprek dawam qilghan “Soghuq urush” tinmu uzunraq dawam qilishi mumkin iken. Bundaq ehwalda shi jinpingning xitaydiki eng aliy hoquq chembiriki ichige kirishi xitay üchün téximu köp ziddiyetlik mesililerge yol achidiken.

Shi jinpingning üchinchi nöwet re'is bolushi bilen baghlinishliq bolghan bu xildiki ziddiyetlik ehwallarning biri “Blumbérg xewerliri” ning 12-öktebirdiki tekshürüsh doklatida tepsiliy bayan qilin'ghan. Uningda éytilishiche, xitayning aliy rehberlik qatlimida ötken 20 yilda izchil dawam qilip kelgen bir udum aliy rehber we uning hakimiyet chembirikige mensup bolghan heqemsayilarning birdek 68 yashta menseptin ayrilishi bolghan. Emma bu yil 69 yashqa kirgen shi jinping hazirgha qeder özining hakimiyet chembiriki etrapigha toplighan kishiler yash boyiche emes, belki ularning shi jinpinggha qaysi derijide sadiq ikenliki boyiche tallan'ghan. Shunga bu hakimiyet chembirikining merkizide shi jinping, uni orighan siyasiy byuroning yette kishilik da'imiy hey'iti, uning sirtini orighan siyasiy byuro ezaliri, uning sirtidiki wekiller chembiriki birdek mushu xil sadiqliq boyiche hasil qilin'ghan qatmu-qat halqilar sheklide shi jinpingni yene bir qétim “Saylap” chiqidu. Buning üchün shi jinping “68 Yashta pénsiyege chiqish” dégen maddini buzup tashlap yash ölichimidin halqighan halda rehberlik chembirikige kirgen tunji shexs bolup qalidu. Yene kélip ötken on yil ichide shi jinping özining hakimiyettiki ornigha xiris qilishqa urun'ghan yaki shundaq qilishi mumkin, dep qaralghan barliq reqiblirini közdin yoqitip bolghan. Bu jeryanda “Chiriklikke zerbe bérish” namida aliqachan pénsiyege chiqip ketken sabiq “Bash saqchi” ju yongkangni öz ichige alghan besh milyon'gha yéqin kadir qolgha élin'ghan. Mutexesssler bolsa bu ehwalni 83 yéshida ölüp ketkiche hakimiyetni héchkimge tutquzmighan maw zédongning emel tutush tarixigha sélishturushni muwapiq köridu.

Joséf torijinning qarishiche, maw zédong dewri izchil shi jinping üchün alahide qimmetke ige tarix hésablinidu. Yene kélip shi jinping herqachan maw zédonggha oxshash “Ulugh dahi” siyaqida namayen bolushni yaxshi köridu. Shuning üchünmu u maw zédonggha teqlid qilip nöwettiki bir qatar siyasiy hadisilerni wujutqa chiqarghan:

“Bu rastinla bekmu qiziqarliq bir hadise. Méningche, maw zédong bilen shi jinping bezi ortaqliqqa ige. Maw zédong mukemmel ma'arip terbiyesi körgen, emma sistémiliq bilimge ige emes. Shi jinpingmu xitaydiki eng katta uniwérsitét bolghan chingxu'a uniwérsitétida oqughan. Emma uning bilimi yandin anglighan shekilde hasil bolghan. 1940-Yillarda xitayning inqilabi bazisi bolghan yen'ende maw zédong izchil moskwadin ewetilgen siyasiy nazaretchilerning körünmes kontrolluqida öz pa'aliyetlirini dawam qilghan. Bundaq ehwalda shu waqittiki gherbiy-shimal rayonida uzundin buyan inqilabiy pa'aliyetler bilen shughullinip kelgen hemde mustehkem ammiwi asasqa ige bolghan shi jongshün tebi'iy yosunda maw zédong üchün muhim ittipaqdash bolup qalghan. Bu ittipaqdashliq maw zédongning özige xas idé'ologiye hasil qilip bir qisim reqiblirini yer chishlitishide, shuningdek moskwaning iskenjisidin qutulushida muhim rol oynighan. Bu tarixni yaxshi bilidighan shi jinping öziningmu ashundaq bir idé'ologiyege ige bolushining muhimliqini tonup yetken. Shi jinpingning qarishichem markisizim nezeriyisining xitayda ghelibi qilishining siri uning xitayche alahidilikke ige qilin'ghanliqida. Shuning üchün nöwettiki siyasiy tereqqiyatni ‛xitayche alahidilikke ige qilish‚ shi jinping üchün bek muhim.”

“Iqtisadshunas” gézitining 13-öktebirdiki obzor maqaliside, xitay kompartiyesining bu xil mutleq kontrolluq “Hewisi” shi jinping dewride diplomatiye sahesigimu yéyilghanliqi hemde chongqur yiltiz tartqanliqi tepsiliy qarap chiqilghan. Bolupmu xitayning déng shyawping dewridin bashlan'ghan “Ishikni échiwétish” siyasiti shi jinping dewrige kelgende “Ishikni taqash” qa yüzliniwatqanliqi, nazaret we “Süzgüchlük méxanizimi” ning qaysi derijige yetkenliki nöwettiki “Yuqumni nölge chüshürüsh” sho'ari tüpeylidin kélip chiqiwatqan ré'alliq bilen birleshtürülgen halda sherhilen'gen. Aptor alahide diqqet qilghan bir nuqta shuki, nöwette xitaydiki teshwiqat mashinilirining “Qanchilik ademning qurban bérishi yaki wirus yuqumini cheklesh tedbirliri tüpeylidin kélip chiqqan iqtisadning ziyan'gha uchrishidin qet'inezer, partiyening yétekchilikide tewrenmey méngish” ni tekitlishi bolghan. Bu bash idiyening rohi boyiche shi jinping süpet jehettiki perqning shunche zor bolushigha qarimastin, héchqachan chet elning waksinisigha qarashliq bolup qélishni xalimaydu, héchkimmu buni özgertish heqqide pikir qilghudek jür'etke ige bolalmaydu, buning bilen xitayning ishiki chet elge qarita téximu échilmaydu. Buning bilen ichkiy qisimda shi jinpingning “Azrusi” ni emelge ashurush üchün barliq zulum méxanizimliri herkettin toxtimaydu؛ tashqiy dunyagha nisbeten shi jinping hakimmutleqliqni dunyawi tertipke aylandurushqa, igilik hoquqqa ige döletning kishilik hoquq ölchimige bashqilarning “Qoshuq salmasliqi” ni bir türlük dunyawi qa'idige aylandurushqa téximu mestane bolup kétidu. Shi jinpingning bu xil “Kontrolluq” arzusi xitay kompartiyesini rastinla “Qudretlik” qilalisimu, emma xitayni téximu ajizlitiwétidu.

Nöwette gherp dunyasi shi jinpingning diplomatiye sahesidiki bu xil xataliqlirining dunya üchün qandaq xeterlerni peyda qilishidin hushyar bolushni bashliwetken bolup, amérika hökümiti bu jehette eng aldigha uzap ketken. Bolupmu baydin hökümiti 7-öktebirde élan qilghan “Xitaygha yuquri pen-téxnikiliq özeklerni satmasliq” heqqidiki belgilime xitayning teqlidiy eqil, kompyutér sistémisi we amérika üchün tehdit bolghusi sahelerdiki ilgirilishini zor derijide astilitip qoyidu, dep qariliwatqanliqi melum. Shi jinpingning mushundaq qatmu-qat xataliqlirining bedili néme bilen axirlishidighanliqi nöwette köpligen mutexesislerning bu heqtiki oxshimighan mulahizilirige seweb bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.