Уйғур паалийәтчиләр: аталмиш «шинҗаң хизмәт йиғининиң нәтиҗиси» уйғурларни йоқитиш сияситиниң нәтиҗисидур

Мухбиримиз меһрибан
2019-05-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң мудири шәвкәт имин, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чуәнгониң қулиқиға пичирлаватқан көрүнүш. 2019-Йили 12-март, бейҗиң.
Уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң мудири шәвкәт имин, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чуәнгониң қулиқиға пичирлаватқан көрүнүш. 2019-Йили 12-март, бейҗиң.
AP

Хитай таратқулиридин «шинҗаң гезити», «тәңритағ тори» қатарлиқларниң 29-май вә 30-май күнлиридики санлирида «шинҗаң хизмәт йиғининиң 2-5 йиллиқи пилан нәтиҗилири» дегән сәрләвһә астида чатма мақалиләр елан қилинип, хитай һөкүмитиниң 2010-йили бейҗиңда ечилған «шинҗаң хизмәт йиғини» дин кейинки мәзкур хизмәтниң 2-5 йиллиқ пилан мәзгилидики аталмиш нәтиҗиләр мәдһийәләнмәктә.

29-Май күни тәңритағ ториниң хитайчә санида «шинҗаң гезити» дин көчүрүп бесилған «шинҗаң хизмәт йиғининиң 2-5 йиллиқи пилан нәтиҗилири милләтләр иттипақ гүллири бәс-бәстә ечилди» сәрләвһәлик мақалида, 27-май күни үрүмчиниң тәңритағ райони дөңкөврүк районида өткүзүлгән «милләтләр иттипақлиқи йиғилиши», 16-май күни хотәнниң керийә наһийәсидә өткүзүлгән «қурбан тулумни хатириләш паалийити» қатарлиқлар һәққидә хәвәр берилип, «шинҗаң хизмәт йиғини» ниң 2-5 йиллиқ пиланини орундаш мәзгилидә уйғур аптоном райониниң һәрқайси җайлирида «милләтләр инақ», «җәмийәт муқим» вәзийәт барлиққа кәлгәнлики тәкитләнди.

Мақалидики үрүмчи дөңкөврүк районидики аһалиләр һәққидики хәвәрдә, йиғилишта ипадә билдүргән аһалиләрниң «милләтләр иттипақлиқини һәр милләт хәлқиниң һаят томури дәп билип, милләтләр иттипақлиқи байриқини егиз көтүрүп, һәр милләт аммисиниң дөләт еңини турғузуп, җуңхуа милләтлириниң җуңго чүшини әмәлгә ашуруштики күрәш роһини йетилдүрүш» кә вәдә бәргәнлики тилға елинған.

«Қурбан тулумни хатириләш паалийити» һәққидики хәвәрдә қурбан тулумниң нәврилиридин ясин мәмәт вә руқийә мәтсәйдиниң милләтләр инақлиқи һәққидики тәшвиқат характеридики сөзлиригә орун берилгән. Хәвәрдә дейилишичә, ясин мәмәт «мән һәрқайси җайлардин кәлгән саяһәтчиләргә бовамниң һекайисини сөзләп бәрдим. Көпчиликниң милләтләр иттипақлиқи еңини өстүрүшини, районда бир аилә кишилиридәк инақ, муқим тәрәққият вәзийити яритилишини үмид қилимән» дегән, мәзкур хатирә сарийиниң чүшәндүргүчиси руқийә мәтсәйди болса: «юртимиздики милләтләр иттипақлиқи һекайилирини сөзләп түгәткили болмайду» дегән.

«Шинҗаң хизмәт йиғининиң 2-5 йиллиқи пилан нәтиҗилири» дегән сәрләвһә астида 30 май-елан қилинған 2-парчә мақалидә, шинҗаң хизмәт йиғининиң 2-5 йиллиқи мәзгилидә районда бәрпа қилинған инақ-муқим вәзийәт нәтиҗисидә районниң иқтисадий игиликидә йүксилиш барлиққа кәлгәнлики мәдһийәләнгән. Мақалида илгири вәйран болуш гирдавида қалған «1-авғуст полат төмүр ширкити», нефит-химийә санаәт ширкәтлири қатарлиқ бирқисим дөләт игиликидики ширкәт-завутларниң ичкири өлкиләрдин кәлгән хитай ширкәтлиригә өткүзүп берилгәндин кейин йеңи тәрәққиятларға еришкәнлики, 2018-йили районниң санаәт иқтисадий игиликидә 6. 1% Өсүш вәзийити барлиққа кәлгәнлики баян қилинған.

Мәзкур мақалида йәнә үрүмчи, санҗи, шихәнзә қатарлиқ җайларда йеңидин қурулған иқтисадий тәрәққият районлирида интернет қаплиниш толуқ әмәлгә ашурулғанлиқи, иқтисад тез йүксилип, 2018-йили бу районларниң иқтисадий 10% ашқанлиқи, һәрқайси җайларда қурулған деһқанчилиқ мәһсулатлири ширкәтлириму муқим тәрәққият вәзийитидә зор пайда яратқанлиқи һәққидә охшимиған санлиқ мәлуматлар тилға елинған. Мақалидә йәнә районниң ташйол, төмүрйол, һава қатнишида илгирикидин кеңийиш вә йеңидин линийәләр бәрпа қилинип, йүрүшләшкән вә гирәләшкән қатнаш линийәси бәрпа қилинғанлиқи алаһидә тәкитләнгән.

Мақалидә йәнә райондики аһалиниң киши бешиға келидиған кириминиң ашқанлиқи тилға елинип, «2018-йилға кәлгәндә шинҗаң аһалисиниң кирими тунҗи қетим 20 миң йүәнлик өткәлдин бөсүп өтти, аһалиләргә тоғра келидиған кирим, 20 миң 500 йүәнгә йәтти» дегән ибариләр ишлитилгән.

«Шинҗаң хизмәт йиғининиң 2-5 йиллиқ пилан-нәтиҗилири» мавзуси атидики йүрүшлүк мақалиләр, хәлқарада хитай һөкүмитиниң уйғур сиясити қаттиқ тәнқиткә учрап, америка қатарлиқ ғәрб демократик дөләт һөкүмәтлири хитай һөкүмити тәрипидин «» диний радикаллиққа зәрбә бериш вә қайта тәрбийәләш» намида лагерларға қамалған милйондин артуқ уйғур вә башқа йәрлик хәлқләрни қоюп беришни тәләп қиливатқан мәзгилдә елан қилинди.

Муһаҗирәттики уйғур паалийәтчилиридин америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат әпәнди вә америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң тәтқиқатчиси зубәйрә ханимларниң қаришичә, бундақ бир шараитта хитай һөкүмити елан қилған аталмиш «шинҗаң хизмәт йиғининиң нәтиҗилири» әмәлийәттә хитайниң уйғурларни йоқитиш сияситини ақлашқа урунуши, мақалида тилға елинған аталмиш нәтиҗиләр болса әмәлийәттә «даириләрниң милйонлиған уйғур вә башқа йәрлик хәлқләрни лагерларға қамаш нәтиҗисидә хитай көчмәнлири үчүн яритилған муқимлиқ» вә уйғурларниң миллий кимлики һәм мәдәнийитини йоқитип, уйғурларни хитайлаштуруш нәтиҗилири» дейишкә болидикән.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат әпәнди, милйонлиған уйғур лагерға қамалған, райондики уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң сиясий, иқтисадий, диний һоқуқ әркинлики вә райондики барлиқ маддий байлиқлири тартивелинип, уйғурлар қаттиқ тәқиб қилиниватқан мәзгилдә оттуриға чиққан бу хил тәшвиқатларниң хитай һөкүмитиниң өзиниң уйғурларға қаратқан бастуруш вә қирғинчилиқи сияситини ақлашқа урунуш икәнликини билдүрди.

Америкидики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң тәтқиқатчиси зубәйрә ханим болса, мәзкур мақалидә тилға елинған аталмиш «муқимлиқ» вә «милләтләр иттипақлиқи» тәшвиқатиниң хитай һөкүмитиниң милйонлиған уйғур, қазақ вә башқиларни лагерларға солиған җинайи қилмишлирини йошуруш үчүн елип бериватқан сиясий тәшвиқати икәнликини тәкитлиди.

Илшат әпәнди хитай тәшвиқатлирида тилға елинған аталмиш муқимлиқ вә иқтисадий тәрәққиятлар һәққидә тохтилип, бу хил муқимлиқ вә тәрәққияттин хитай һөкүмити вә хитайниң бу җайға көчүрүп әкелип йәрләштүргән хитай көчмәнлири мәнпәәт еливатқанлиқини билдүрди.

Хитай мәркизи һөкүмитиниң «шинҗаң хизмәт йиғини», 2009-йили язда үрүмчидә йүз бәргән «5-июл үрүмчи наразилиқ намайиши» дин кейин, хитай һөкүмити тәрипидин 2010-йили 5-ай мәзгилидә ечилған йиғин болуп, мәзкур йиғинда хитай һөкүмити даирилири райондики наразилиқниң иқтисадий тәрәққият сәвәбидин йүз бәргәнликини тәкитләп, районда йеңидин иқтисадий тәрәққият сиясити йүргүзүлидиғанлиқи вә хитайниң 19 өлкә шәһириниң уйғур аптоном райониға иқтисадий тәрәққият җәһәттә ярдәмдә болидиғанлиқини елан қилғаниди.

Һалбуки әйни вақитта радийомиз зияритини қобул қилған мәшһур уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди, хитай һөкүмитиниң мәзкур йиғинида уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң пикри елинмиғанлиқини вә уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң аталмиш иқтисадий тәрәққиятниң сиртида қалдурулғанлиқини билдүрүп, хитайниң 19 өлкә шәһәрлиридики хитай карханилириниң райондики йәр үсти вә йәр асти байлиқлирини игилиши сәвәбидин йәрлик уйғур қатарлиқ хәлқләрдә йеридин вә байлиқлиридин айрилиш, ишсизлиқ қатарлиқ техиму еғир ақивәтләрниң йүз бериши мумкинликини билдүргәниди.

Илшат һәсән әпәнди илһам тохтиниң әйни чағда наһайити тоғра пәрәз қилғанлиқини билдүрүп, буниңға 10 йил тошай дегән бүгүнки күнләргә кәлгәндә уйғурларниң сиясий, иқтисадий, мәдәнийәт җәһәтләрдин һоқуқсиз һаләткә мәһкум болупла қалмастин бәлки пүткүл милләт бойичә лагерларға солинип, җазалиништәк еғир ақивәттә қалғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт