20-Qurultaygha qatnashqan “Shinjang wekilliri” shi jinpingning irqiy qirghinchiliq siyasitidin memnun ikenlikini bildürüshken

Muxbirimiz jewlan
2022.10.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
20-Qurultaygha qatnashqan “Shinjang wekilliri” shi jinpingning irqiy qirghinchiliq siyasitidin memnun ikenlikini bildürüshken Xitay re'isi shi jinping xitay kompartiyisining 20-qurultiyining échilish murasimida sözlimekte. 2022-Yili 16-öktebir.
REUTERS

“Nyu-york waqti géziti” ning xitayche torida élan qilin'ghan bir maqalide körsitilishiche, xitay re'isi shi jinping xitay kompartiyesi 20-qurultiyida bergen doklatida, özining ötken 10 yildiki xata siyasetlirini aqlighan, jümlidin Uyghur rayonidiki qebih basturush we irqiy qirghinchiliqni, xongkongdiki démokratiyeni yoqitishni “Dölet amanliqini qoghdashtiki hel qilghuch ghelibe” dep atighan.

Jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts ziyaritimizni qobul qilip, shi jinpingning qurultayda bergen doklati heqqide toxtilip mundaq dédi: “Bilishimche, shi jinping bu qurultaydiki sözide az sanliq milletlerni, bolupmu Uyghur we tibetlerni qet'iy tilgha almidi. Démek, hazirqi weziyet dawamlishidighandek qilidu. Méningche, lagérlar sinaq teriqiside taqilishi mumkin. Emma Uyghurlarni assimilatsiye qilish we Uyghur zéminini igileshtin ibaret tüp siyaset yéqin kelgüside özgermeydighandek, héch bolmisa shi jinping hoquqtin chüshkiche dawamlishidighandek qilidu”.

Amérikadiki siyasiy közetchi ilshat hesen ependi shi jinpingning qurultayda bergen doklatini oqup chiqqandin kéyinki tesiratini bayan qildi. Uning bildürüshiche, shi jinping hoquq tutqandin bashlapla “Xitayning dölet xewpsizliki üchün Uyghur rayonini teltöküs tinjitish” sho'ari astida irqiy qirghinchiliq yürgüzüp kelgen, bu doklatta del shu siyasitini muweppeqiyetlik boldi dep maxtighan we uni dawamlashturidighanliqini bildürgen.

Shan robérts ependi, shi jinpingning dawamliq hoquq tutushining Uyghurlargha bekrek apet bolidighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Uyghur rayonida hazir dawamlishiwatqan siyaset Uyghurlar üchün éytqanda buzghunchiliq xaraktérini alghan. Buni peyda qilishta shi jinpingning qoli bar. Shi jinpingning yene dewr sürse, Uyghurlargha paydiliq ishlarni körüsh tes. Men bu mesilini hel qilishta xitaydin hésab élish, ularni Uyghurlar duch kelgen ishlargha jawabkar qilish kérek, dep qarap keldim. Men yene shi jinpingda birer özgirish bolidighandek alametlerni körmidim, chünki u özining siyasitini tenqidlimeydu hem héchkim uni tenqidliyelmeydu. U xelq'aragha qaritip dégen gepliride öz si'iyasitini teshebbus qildi hem uni qoghdap keldi. Shunga uning dawamliq hoquq tutushi xitayda yashawatqan Uyghurlargha paydisiz dep oylaymen”.

Ilshat hesen ependi shi jinping dawamliq hoquq tutsa Uyghurlargha téximu éghir künlerni élip kélidighanliqini, irqiy qirghinchiliqni yéngi shekil, yéngi usul bilen dawamlashturidighanliqini we buninggha idiye jehette teyyarliq qilip qoyush kéreklikini bildürdi.

Xitay taratqulirining xewirige qarighanda, xitay kompartiyesi 20-qurultiyigha qatnashqan “Shinjang wekilliri” shi jinpingning gu'angshi wekilliri muzakiriside qilghan sözining rohini öginish we öz tesiratlirini bayan qilish yighinida shi jinpingning “Shinjang siyasiti” ning toghra bolghanliqini we uni qet'iy hémaye qilidighanliqini bildürüshken.

20-Qurultay wekili, künes nahiyelik partkom sékritari li wéyxu'a pikir bayan qilip: “18-Qurultaydin buyan partiye merkiziy komitét ‛minglighan ademni renjitsimu bir milyard 400 milyon xelqning arzusini yerde qoymasliq mes'uliyiti‚ bilen chiriklikke qarshi küresh qildi, dégen. Bu söz gerche chiriklikke qarshi turush üstide kétiwatqan bolsimu, xitay kommunist hökümitining Uyghur rayonida yürgüzgen “Nechche ming adem ölse meyli, bir unsurnimu tordin chüshürüp qoymasliq” dégen basturush siyasitini, shundaqla Uyghur rayonidiki milletlerni qurban qilish bedilige xitayning ebediy muqimliqini saqlash niyitini eks ettürüp bergen.

Aqtu nahiye bulungköl yéza partkom sékritari li wénjüen shi jinpingning doklatida tekitlen'gen “Xitayche zamaniwilishishni chongqurlashturush” siyasitidin chongqur ilham alghanliqini bildürgen. “Xitayche zamaniwilishish” shi jinping bu qurultayda otturigha qoyghan yéngi uqum bolup, qoyuq xitay milletchiliki tüsini alghan.

Aqsu wilayetlik partkomning sékritari wang gang bilen aqsu wilayetlik partkom birlik sep bölümining mu'awin bashliqi wang wéy bu yighinning rohi boyiche “Jungxu'a milletliri ortaq éngini mustehkemlesh” idiyeside ching turup, milletler ittipaqliqini kücheytip, “Hemme ademde xitayche qelb we xitay rohi” bolushni ishqa ashurush kéreklikini bildürgen.

Qurultaygha qatnashqan bu xitay wekillirining hemmisi shi jinping 10 yildin buyan élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitini xitayning menpe'eti üchün qilin'ghan “Dahiyane siyaset” dep bilgen we buningda ching turush kérek dep qarighan.

Ilshat hesen ependi bu atalmish “Shinjang wekilliri” ning emeliyette wekil emes, belki shi jinpingni maxtashqa kelgen “Sadaqetmen qullar” ikenlikini bildürdi.

“Nyu-york waqti géziti” ning xitayche torida élan qilin'ghan “Shi jinping mustebitlik toziqigha chüshti” namliq maqalide mundaq déyilgen: “Shi jinping bu 10 yilda siyasiy reqiblirini yoqatti, xitay iqtisadigha éghir ziyan salidighan siyasetlerni élip bardi, shinjang rayonidiki basturushning asasini tiklidi, musulman xelqni lagérlargha qamidi, diplomatiyede bashqa döletlerni chöchütti we ularni xitaydin yiraqlashturdi”.

Ilshat hesen ependi shi jinpingdek mustebit, diktatorlarning dewrining uzaqqa barmaydighanliqini, xitayni belkim urush we halaketke söreydighanliqini, buningdin Uyghurlar üchün bir ümid tughulushi mumkinlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.