Shirzat bawdun bilen "Milliy musteqilliqni pilanlighan" liqi éytilghan tahir abbas: "Shirzat bawudun bilen héchqachan körüshüp baqmidim"

Uyghur aptonom rayonluq siyasiy qanun komitétining sabiq mu'awin sékrétari shirzat bawudun uzun mezgil halqiliq orun'gha yoshurunuwalghan "Ikki yüzlimichi" dep jazalan'ghan.
Muxbirimiz erkin
2021-04-12
Share
Shirzat bawdun bilen Uyghur aptonom rayonluq siyasiy qanun komitétining sabiq mu'awin sékrétari shirzat bawudun sin körünüshide iqrar qilduruluwatqan körünüsh. 2021-Yili aprél.
Social Media

Uyghur aptonom rayonluq siyasiy qanun komitétining sabiq mu'awin sékrétari shirzat bawudun xitayning atalmish "Shinjangdiki radikalliqni tügitish kürishi" de uzun mezgil halqiliq orun'gha yoshurunuwalghan "Ikki yüzlimichi" dep jazalan'ghan yuqiri derijilik Uyghur emeldarlirining biri. Uyghur aptonom rayonluq yuqiri sot 6-aprél uning bilen Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining sabiq naziri sattar sawutning ikki yil kéchiktürülüp ölümge buyrulghanliqini élan qilghan.

Bu ikki yuqiri derijilik Uyghur hökümet emeldari "Bölgünchilik", "Térrorluqqa" chétilish, "Diniy radikalliq" ni tarqitish bilen eyiblen'gen. Yuqiri sotning qararida shirzat bawudunning 2003-yili qaraqash nahiyelik j x idarisining bashliqi bolup turghan mezgilde "Sherqiy türkistan islam herikiti" ning gholluq ezasi tahir abbas bilen uchurushup, "Milliy musteqilliq" ni pilanlighanliqi, shirzat bawudunning ulargha yardem qilishqa wede bergenliki ilgiri sürülgen.

Yuqiri sotning qararida yene shirzat bawudunning 2006-yili qaraqash nahiyelik chong meschitning xatipi ablajan békir bilen hejge bérip, tahir abbas bilen körüshkenliki we öz'ara uchur almashturghanliqi bildürülgenidi. Biraq bu déloda "Sherqiy türkistan islam herikiti" ning gholluq ezasi, dep körsitilgen qaraqashliq tahir abbas 9-aprél radiyomizning ziyaritini qobul qilip, xitay da'irilirining eyibleshlirige jawab berdi.

2017-Yildin béri türkiyede yashap kéliwatqan tahir abbasning éytishiche, u héchqachan sh t i h ning eza bolup baqmighan, héchqachan shirzat bawdun we ablajan békir bilen körüshüp baqmighan yaki ular bilen tonushluqimu bolmighaniken. U: "Bu eyibleshlerning tamamen yalghanliqi" ni bildürdi.

Tahir abbas: "Bu widéyoning tepsilatini bizmu körduq. Bu widéyo tamamen yalghan. Shirzat bawudun, dégenni mushu qétim widéyoda kördüm. Méning ismim chiqqanliqi üchün néme geptu, dep körduq. Uning hemmisi yalghan. Men 2006-yili heremgimu barmighan, men 2002-yildin kéyin weten'gimu bérip baqmighan, 2002-yili bérip bir ay turup toy qilip yénip kelgendin béri. Shirzat bawdun, dégen ademni, uningdin kéyin ablajan damollam dégen adem bilenmu tonushmaymiz. Héchqandaq alaqimiz yoq. Peqet bizning 10-20 yil misirda turghanliqimiz bar. Misirda oqush matériyalliri dukini we ashxana échip, 2017-yilidiki weqede türkiyege yénip kelgen".

Muxbir: 2003-yili qaraqashqa barghanda shirzat bilen körüshkenlikingiz yalghanmu?

Tahir abbas: "Men weten'ge 2002-yili barghan. 2002-Yili barghanda ikki kündin kéyin saqchixanidin adem keptiken. Saqchixanigha bérip söhbet ötküzimiz, dédi. Barsam, bir ay solap qoydi. Solap qoyghandin kéyin uni-buni sorap gunah tapalmay bir aydin kéyin qoyup bergen. Qoyup bergendin kéyin 15 kün ichide toy qilip yénip chiqqan. Yénip chiqip uningdin kéyin weten'ge bérip baqmidim".

Muxbir: 2006-yili ablajan bekir damollam bilen shirzat mekkige barghanda "Siz bilen körüshti" déginichu?

Tahir abbas: "Ablajan damollamnimu tonumaymen. Qaraqashliq bolghan bilen jamening imami shu adem boluptiken, shundaq, dep anglighan. Biraq u adem bilen yüzturane körüshüp baqmighan. U adem méni yüzturane körse tonumaydu. Menmu körsem tonumaymen. Uning bilen héchqandaq munasiwitimiz we alaqimiz yoq. 2006-Yili mekkide körüshkinimizmu yalghan, men 2006-yili mekke terepkimu barmighan".

Uyghur aptonom rayonluq yuqiri sotning qararida, shirzat bawudunning körsetken "Alahide xizmiti" üchün "Sherqiy türkistan islam herikiti" teripidin shinjangda "Musteqil dölet" qurulghandin kéyin uning rehberlikige namzat qilip békitilgenliki, uning 2015-yili chet'elge xizmet tekshürüshke chiqqanda chet'eldikilerni istixbarat bilen teminligenliki, bashqilarni "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatigha qatnishishqa qiziqturghanliqi, uning yene qaraqash chong meschitining xatipi ablajan bekirning edliye ishlirigha arilishishini qollap, diniy zatlarni qizining toyida "Qanunsiz qur'an oqush" pa'aliyitige teklip qilghanliqi ilgiri sürülgen.

Uningda qizining toyidiki "Qanunsiz qur'an oqush" pa'aliyitining qandaq pa'aliyet ikenlikige chüshenche bérilmigen bolsimu, biraq közetküchiler shirzat bawudunning qizining nikahini oqughan bolushi mumkinliki, halbuki xitayning ilgiri Uyghurlarning toyida "Nikah oqush" ni "Diniy radikalliqning ipadisi" dep chekligenlikini bildürmekte.

Shirzat bawdun yéqinda xitay téléwiziye qanili CGTNde özining "Sherqiy türkistan térrorluq teshkilati" gha qandaq yardem qilghanliqlirini "Iqrar qilghan".

Amérikadiki adwokatlarning éytishiche, xitay hökümiti bundaq délolarda qiyin-qistaqni keng kölemlik ishlitidiken. Amérikidiki xitay kishilik hoquq adwokati téng biyaw: "Siyasiy qanun komitéti sékrétarining délosining tepsiliy ehwalini bilmeymiz, chünki xitay hazir pütünley bir qara quta. Bolupmu shinjangdiki délolar téximu shundaq. Shunga bu délolarning tepsiliy ehwalini bilgili bolmaydu. Biraq xitayda bu xil délolargha qiyin-qistaq, rohi bésimni öz ichige alghan her xil wastilarni ishlitidu. Bu kishiler qattiq bésim we qiyin-qistaq astida ulargha maslishidu. Qiyin-qistaq astida ular néme dése shuni qilishi mumkin" dédi.

Xitay hökümiti 2017-yildiki chong tutqunda térrorluq, radikalliqqa qarshi bezi yerlik müjmel qanun-nizamlarni chiqirip, Uyghurlarni shuning bilen jazalighan. Buningda da'iriler 2016-yildin kéyin chiqirilghan bu qanun-nizamlar bilen buningdin 10-15 yil burunqi ish-heriketlirini jazalighanidi. Adwokat téng biyawning éytishiche, bu ehwal xelq'ara qanun prinsiplirigha pütünley xilap iken.

U mundaq dédi: "Buni biz qanunda qanunni keynige yandurup tetbiqlash, deymiz. Bundaq qilish qanunning prinsipigha pütünley xilap. Xitayda bolsimu, hazir chiqarghan qanun burun bolghan ishlargha tedbiqlanmaydu. Nahayiti éniqki, bu qanunning prinsipigha xilap. Qanunni keynige yandurup ishletmeslik pütün döletler emel qilidighan prinsip. Esli xitayning qanunidimu buninggha yol qoymaydu".

Biraq téng biyaw, Uyghurlarning hazirqi weziyiti qanun mesilisidin halqip bir "Irqiy qirghinchiliq" dewrige turuwatqanliqini bildürdi.

Uyghur aptonom rayonluq yuqiri sotning qararida shirzat bawudunning yene "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni bir milyon 200 ming yüen neq pul we bir yürüsh öy bilen teminligenliki ilgiri sürülgen. Biraq weziyettin xewerdar bezi kishiler, bu pulning qaraqashtiki birer yüzdek musulmanning bedel hej üchün bergen puli bilen munasiwetlik bolushi mumkinliki, bu pulning öz waqtida qaraqash chong meschitining xatipi ablajan bekirge hawale qilin'ghanliqini bildürmekte.

Ularning éytishiche, ablajan bekir bu pulni 2006-yili hejge barghanda birge élip chiqip, mekkidiki birige bedel hej qilip qoyushi üchün bergen. Biraq mezkur hej ömiki terkibidiki shirzat bawudunning eyni chaghda ablajan bekir bedel hej üchün élip mangghan bu pulni da'irilerge melum qilmighan bolushi, u qolgha élin'ghanda bu weqe uning "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni pul bilen teminligenlikining "Jinayi pakiti" dep uninggha artilghan bolush éhtimalliqi küchlük iken.

Weziyettin xewerdar kishiler, ablajan bekirning chong tutqunda qolgha élinip, uzun yilliq késilgenliki, uninggha bedel hej üchün pul bergen kishilerningmu tutqun qilinip késilgenlikini bildürmekte. Közetküchilerning bildürüshiche, amérika hökümiti "Sherqiy türkistan islam herikiti" namliq bundaq bir teshkilatning mewjutluqi ispatlanmighanliqini bildürüp, uni özining "Térrorluq tizimliki" din chiqiriwetken waqitta xitayning shirzat bawudunni bu teshkilat bilen baghlap jazalishi diqqet qozghaydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet