Шиветсарийә хитайға қарита җаза тәдбири қоллинишни ойлашмақчи

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.08.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Шиветсарийә хитайға қарита җаза тәдбири қоллинишни ойлашмақчи Шиветсарийә парламентидики йиғиндин көрүнүш. 2015-Йили 9-декабир.
REUTERS

8-Айниң 5-күни шиветсарийә ахбарат агентлиқи елан қилған “федератсийә һөкүмити бу айда хитайға җаза йүргүзүшни музакирә қилиду” намлиқ хәвәрдә баян қилинишичә, шиветсарийә парламентидики солчиллар партийәсиниң һөкүмәткә болған бесими барғансери күчәйгән. Уларниң қаришичә, хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, тәйвәнгә болған һәрбий мудахиләси вә дуня теничлиқиға қарита пәйда қиливатқан тәһдитлири сәвәблик хитайға җаза тәдбирлири қоллинишниң вақти кәлгән.

Хәвәрдә 2021-йили 3-айда явропа иттипақиниң уйғурларға йүргүзүлгән кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ 4 хитай әмәлдариға һәмдә бир хитай ширкитигә қарита җаза тәдбирини йолға қойғанлиқи, бу җазаниң мәзмуниға көрә, 4 хитай әмәлдари билән бир хитай ширкитиниң явропаға киришиниң чәкләнгәнлики, уларниң мал-мүлкиниң тоңлитилғанлиқи әскәртилгән. Мубада шиветсарийә һөкүмити хитайға қарита җаза тәдбири қолланмақчи болса, уйғур кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четилған хитайлардин сирт, йәнә “химийәлик қораллар қануни”, “тор бошлуқи хәвпсизлики низами” қатарлиқ түрлүк хәлқаралиқ қанун-низамларға хилаплиқ қилған хитай ширкәтлири, тәшкилатлири вә шәхсләргә қарита җаза йүргүзүшниму нишанлиқ музакирә қилидикән. Бу музакирә мушу һәптидә парламентта елип берилидикән.

Мәзкур хәвәргә бу йил 5-айда шиветсарийәниң давос шәһиридә өткүзүлгән “дуня иқтисад мунбири” йиғинида германийә баш министери олаф шолизниң хәлқара җәмийәттин уйғурлар учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә сәл қаримаслиқни тәләп қилип, “биз шинҗаңдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини көрмәскә салалмаймиз” дегәнлики уланма қилинған. Униңда йәнә “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” ниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға даир нурғунлиған пакитларни йорутуп бәргәнлики қошумчә қилинған.

Бирақ, битәрәп дөләт болған һәмдә хитай билән әркин сода келишими имзалиған шиветсарийә мубада уйғурларға йүргүзиватқан хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәм тәйвәнгә селиватқан тәһдити түпәйли хитайға қарита җаза тәдбирини йолға қойса, бу икки дөләтниң депломатик мунасивәтлиригә зиян салғандин бәкрәк, уларниң өзара еришиватқан иқтисадий мәнпәәтлиригиму еғир зиян елип келидикән. Шу сәвәблик шиветсарийәниң иқтисад министери гуй пармелин бу җаза тәдбири мәсилисигә сәгәк муамилә қилишни тәшәббус қилмақта икән.

Хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан “ирқий қирғинчилиқи” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” лиригә һазирға қәдәр изчил сүкүт қилиш йолини тутуп келиватқан шиветсарийә, әмди болғанда немә үчүн хитайға җаза тәдбири қоллинишни ойлишип қалди?

Көзәткүчиләрниң қаришичә, шиветсарийәниң бүгүнгә кәлгәндә хитайға җаза тәдбири қоллинишни ойлишишиға күнсери күчүйиватқан хәлқаралиқ бесим, хитайға қарши шәкиллиниватқан дунявий еқим һәмдә ғәрб қиммәт қаришиға саһип болған бу дөләтниң инсанпәрвәрлик саһәсидә образиниң зидилиниватқанлиқи сәвәб болған.

Бу қарашни илгири сүргән вәзийәт анализчиси пәрһат муһәммиди әпәнди б д т ниң кишилик һоқуқ кеңиши кәби муһим органлири җайлашқан әркин һәм битәрәп дөләт болған шиветсарийәгә йеқинда 47 дөләтниң уйғур ирқий қирғинчилиқи тоғрисида бирләшмә баянат елан қилғанлиқи, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 2018-йили 9-айда 1 милйондин артуқ уйғурниң җаза лагерлириға соланғанлиқини елан қилғанлиқи вә башқа түрлүк һадисиләрниң тәсир көрсәткән болуши мумкинликини баян қилди.

Шиветсарийә уйғур җәмийитиниң рәиси андели әпәнди бу һәқтә тохталғанда, алди билән шиветсарийә һөкүмитиниң хитайға җаза тәдбири қоллинишни ойлишишиниң уйғурларға нисбәтән хушаллинарлиқ бир хәвәр болғанлиқини тилға алди. У сөзидә, ялғуз шиветсарийәдики кишилик һоқуқ тәшкилатлирила әмәс, уйғурларниңму һөкүмәттин уйғур ирқий қирғинчилиқиға ипадә билдүрүшни вә хитай билән болған әркин сода келишимини бикар қилишни тәләп қилип йиллардин буян елип барған көплигән паалийәтлириниң шиветсарийә һөкүмитиниң бу нөвәт хитайға җаза тәдбири қоллинишни ойлишишиға бәлгилик дәриҗидә түрткә болғанлиқини тилға алди.

8-Айниң 5-күни “йеңи зүрүкликләр гезити” дә елан қилинған “хитай тәйвәнгә һуҗум қилса қандақ қилиш кирәк? федератсийә һөкүмити әң яман еһтималлиқлар үстидә ойлиниши лазим” намлиқ мақалидиму хитайниң милйондин артуқ уйғурларни җаза лагерлириға солап йоқитиватқанлиқи, әмдиликтә тәйвәнгә тәһдит селиватқанлиқи әскәртилип, тәйвәнгә охшаш ғәрб қиммәт қаришиға игә демократик бир дөләт йоқитилса, буниң инсанийәт алими үчүн зор паҗиә болидиғанлиқи, шиветсарийә һөкүмитиниң буниңға қарита тәдбир қоллиниши лазимлиқи илгири сүрүлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.