Шолиз бейҗиңда уйғурлар мәсилисини оттуриға қойған, әмма хитай инкас билдүрмигән

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.11.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
germanite-olaf-shuliz Германийә баш министери шулиз хәлқ сарийида хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшти. Бейҗиң, хитай 2022-йили 4-ноябир.
AP

Германийә баш министери шулиз бейҗиңда уйғурлар мәсилисини тилға елғанда, хитай тәрәп “ичкий ишимизға арилашқанлиқ” дәп рәддийә қайтурмиған.

“җәнубий германийә гезити”ниң 4 - ноябир елан қилған “шолиз: кишилик һоқуқ ичкий ишларға арилашқанлиқ әмәс” намлиқ хәвиридә баян қилишичә, хитайдики бир күнлүк зияритини башлиған германийә баш министери олаф шолиз бүгүн бейҗиңда хитай баш министери ли кечяң билән биргә мухбирларни күтивелиш йиғини өткүзгәндә, “б д т ниң доклатини нәзәрдә тутуп, хитайниң уйғурларға еғир дәриҗидә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүргүзиватқанлиқи сәвәблик әйиблиниватқан район (уйғур дияри) һәққидә тохтилип өткән” вә “кишилик һоқуқ ичкий ишларға арилашқанлиқ әмәс” дегән. Икки тәрәп бу мәсилини “давамлиқ сөзләшмәкчи” болған.

Германийә мәтбуатларда шолизниң уйғурлар мәсилиси тоғрисида йәнә немиләрни тилға алғанлиқи һазирчә баян қилинмиған. У ши җинпиң билән көрүшкәндә, уйғурлар тоғрилиқ сөз қилдиму - йоқ? буму намәлум. Хәвәрләрдә шолизниң бу қетимқи зиярәттә хитайни русийәни қоллимаслиққа көндүрүшкә урунғанлиқи, русийә - украина урушини балдуррақ ахирлаштурушқа күч чиқиришни тәләп қилғанлиқи, тәйвән мәсилисини тинич һәл қилишни тәшәббус қилғанлиқи вә хитайниң дуня теничлиқини қоғдаш мәсулийити болған чоң дөләт икәнликини тилға алғанлиқи көпрәк тәкитләнгән. Хитай рәиси ши җинпиңму германийә - хитай икки тәрәп мунасивитини техиму чуңқурлаштурушни халайдиғанлиқини билдүргән. Шолизниң “бүгүн мениң бейҗиңға кәлгиним яхши вә тоғра болған” дәп, өзиниң хитай зияритини әйиблигәнләргә җаваб қайтурғанлиқи тилға елип өтүлгән.

Диққәт чекидиғини шуки, олаф шолизниң уйғурлар вә тәйвән тоғрисидики сөзлиригә бу қетим хитай тәрәптин һеч бир инкас чиқмиған. Хитай баш министери ли кечяң шолизниң сөзигә рәддийә қайтурмиған һәм җавабму бәрмигән. Адәттә уйғурлар яки тәйвән мәсилиси тилға елинған һаманла чичаңшип: “бу бизниң ичкий ишимиз”, “ичкий ишимизға арилашқанлиқ”, “һечкимниң ичкий ишимизға арилишиш һоқуқи йоқ” дәп дәрһал итираз билдүрүп җар салидиған хитайдин бу нөвәт зуванму чиқмиған.

Хитайниң олаф шолизниң сөзлиригә сүкүт қилишидики сәвәб немә? бу немидин дерәк бериду?

Уйғур сиясий актиплири вә анализчилар бу суалға охшимиған нуқтилардин җаваб берип өтти. Д у қ рәиси долқун әйса әпәнди бу һәқтә тохталғанда, алди билән хитайниң ғәрб әллири билән болған арилиқиниң кеңйиши нәтиҗисидә сиясий образи зидилинипла қалмай, иқтисадий җәһәттинму зиянға йүзлиниватқанлиқини тилға алди. У сөзидә йәнә уйғур ирқий қирғинчилиқини йошурушқа шунчә урунупму униң хәлқаралиқ бир мәсилә һалиға келишиниң алдини алалмиған хитайниң бу мәсилә тоғрисида ойлинишни лайиқ тапқан болуши мумкинликини изаһлиди. Униң билдүришичә, русийә тәрәптә туруп хаталашқан, иқтисадий вәзийити күнсери чөкүшкә башлиған хитайниң ғәрбликләр билән болған мунасивәттә әмди бурунқидәк әсәбийлишәлмайдиғанлиқини, бу сәвәбләр түпәйли хитайниң җаһиллиқтин ваз кечиш йолини тутушни тоғра тапқан болуши мумкинликини тәкитлиди.

Германийәдики вәзийәт анализчиси пәрһат муһәммиди, хитайниң иқтисадий мәнпәәтни көздә тутуп, ахириқи 3 йилдин буян өзлирини тунҗи қетим зиярәт қилған бир ғәрб дөлитиниң рәһбәри билән уйғурлар мәсилиси сәвәблик талаш - тартишқа киришни халимиған болуши мумкинликини баян қилди.

Вәзийәт анализчиси ғәюр қурбан әпәнди, хитайниң шолизниң сөзлиригә сүкүт қилишидики сәвәбләрни бирқанчә нуқтидин тәһлил қилип өтти. Униң қаришичә, хитай һакимийити һә дегәндила германийә билән сүркилиш пәйда қилип қоюшни, германийәдин еришиватқан мәнпәәтлиридин қуруқ қелишни халимиған болуши мумкин икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.