Almutada ataqliq Uyghur tilshunas alimning muzéyi échildi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-11-26
Share
ghojexmet-sedwaqasof-ongda.jpg Akadémik ghojaxmet sedwaqasof(ongda) tetqiqat élip barmaqta.
RFA/Oyghan

Melumki, ötken esirning 60-yilliridin tartip qazaqistanda yashawatqan Uyghurlar ichidin köpligen alimlar yétilip chiqishqa bashlighanidi. Ilim-penning her sahelirige wekillik qilghan ularning beziliri memliket ichidila emes, belki chet'ellerdimu tonuldi. Shular arisidin biwasite Uyghurlarning tili, edebiyati, tarixi, étnografiyesi, medeniyiti bilen shughullan'ghan Uyghurshunas alimlarmu bolghanidi. Mutexessislerning tekitlishiche, buninggha bolupmu eyni chaghlardiki qazaqistan penler akadémiyesi terkibide Uyghurshunasliq bölümining, andin 1986-yili Uyghurshunasliq institutining échilishi seweb bolghaniken.

Igilishimizche, hazir ene shu qazaqistandiki Uyghurshunasliq élimining rawajlinishigha öz töhpilirini qoshqan alimlarning mutleq köp qismi alemdin ötken bolsimu, emma ularning a'ililiri, yurtdashliri, shagirtliri, shundaqla Uyghur tilidiki mektepler, jem'iyetlik birleshmiler bu alimlarning isimlirini ebediyleshtürüsh boyiche köpligen ishlarni qilmaqta. Yéqinda ene shundaq ishlarning biri almutadiki abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyede uyushturuldi. 21-Noyabir küni mezkur gimnaziyening yüsüp xas hajip namidiki kitabxanisida ataqliq türkshunas, Uyghurshunas alim we jem'iyet erbabi, qazaqistan milliy penler akadémiyesining akadémiki, filologiye penlirining doktori, proféssor ghojexmet sedwaqasofning hayati we ish-pa'aliyitige béghishlan'ghan muzéyning échilish murasimi bolup ötti.

Murasim dunyagha tarighan korona wirusi munasiwiti bilen bixeterlik charilirini saqlighan halda tar da'iride ötti. Uninggha jem'iyetlik birleshmiler wekilliri, ziyaliylar, merhumning yurtdashliri we uruq-tughqanliri, mektep ustazliri qatnashti.

Deslepte alimning ömür bayani, ilmiy-pédagogikiliq we jem'iyetlik pa'aliyiti heqqide doklat qilindi. Andin merhumning repiqisi omaq hesenowa we almuta sheherlik jem'iyetlik kéngishining ezasi, almuta tömür insha'atliri zawutining mudiri exmetjan sherdinof muzéyning échilish léntisini kesti. Deslep sözge chiqqan exmetjan sherdinof alimning Uyghur xelqiningla emes, belki pütkül qazaqistanning maxtinishi ikenlikini, uning öz kesipdashliri, hetta chet'ellik alimlar arisidimu, pütkül Uyghurlar ichide abruyining yuqiri bolghanliqini alahide tekitlidi.

Murasimda sözge chiqqan alimning shagirtliridin tilshunaslar, filologiye penlirining doktorliri walériy mexpirof, roshen'gül awakowa we bashqilar ghojexmet sedwaqasofning ilim-pen, ma'arip, medeniyet, metbu'at we bashqimu sahelerning rawajlinishigha qoshqan töhpisini yuqiri bahalap, uning neshr qilinmighan emgeklirini retlep, élan qilishqa köp küch chiqarghan omaq hesenowagha özlirining cheksiz minnetdarliqini izhar qildi. Natiqlar shundaqla Uyghurlar ichidin chiqqan büyük namayendilerning isimlirini ebediyleshtürüshte, milliy ma'arip, medeniyet, edebiyatni terghib qilishta köpligen ishlarni qiliwatqan mezkur gimnaziyening kolléktipigha, jümlidin uning mudiri shawket ömerofqa rehmet éytti.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan omaq hesenowa xanim merhum ghojexmet sedwaqasofning wapatidin kéyin uning köpligen qolyazmilirining qalghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Xetliri ikki qacha boldi. Mushularni chiqarsam bolmamdu déwidim, balilirim yardem bérimiz dédi. Üch tomni besh yilda chiqardim. Töt tomni hemmisige tarqitiwettim. Uning özining alghan ataqliri, mukapatlirining hemmisini kirgüzdüm. Yer yüzidiki pütkül alimlar Uyghurlarni nahayiti yaxshi bilidu. 8-9 Memliketke ghojexmetning kitablirini ewettim. Shularning inkaslirinimu kirgüzdüm. Bashqa milletlerning Uyghurlar heqqide éytqanlirinimu kirgüzdüm."

Murasimda sözge chiqqan bi'ologiye penlirining doktori mesimjan wélemof, "Atamura" neshriyati Uyghur tehriratining bashliqi malik mehemdinof we bashqilar omaq hesenowaning bügün'ge qeder yette tomluq emgekni élan qilghanliqini alahide tekitlidi. Ular yene ghoje'exmet sedwaqasofning her sahelerdiki emgikini, bolupmu kadir teyyarlashtiki ishlirini tilgha élip, mezkur murasimni uyushturghanlargha cheksiz minnetdarliqini izhar qildi.

Abilayxan namidiki qazaq xelq'ara munasiwetler we dunya tilliri uniwérsitétining proféssori, filologiye penlirining doktori walériy mexpirofning pikriche, ghojexmet sedwaqasofning ismisiz dunya Uyghurshunasliq ilmining tereqqiyatini hés qilish mumkin emesken. Qazaqistan sherqshunasliq ilmining birqismi bolghan Uyghurshunasliq ilmining tereqqiyatida muhim rol oynighan Uyghur-tunggan medeniyitini tetqiq qilish bölümining, qazaqistan penler akadémiyesi tilshunasliq instituti terkibidiki Uyghurshunasliq bölümining, andin 1986-yili Uyghurshunasliq institutining teshkillinishi yene shu alimning ismi bilen chemberchas baghlan'ghaniken.

Walériy mexpirof mundaq dédi:
"Uyghur xelqining ulugh alimi ghojexmet sedwaqasofning Uyghurshunasliq sahesidiki ilmiy pa'aliyiti 1950-yildin, yeni qazaqistan penler akadémiyeside Uyghur-tunggan medeniyitini tetqiq qilish bölümining échilishidin tartip bashlinidu. U waqitta ghojexmet aka shu bölümning aspiranti bolup, ta Uyghurshunasliq institutining mudiri lawazimighiche barliq derijilerni bésip ötti. U ömrining axirqi künlirigiche Uyghurshunasliq ilimigha sadiq bolup qaldi. Eslep ötsek, ghojexmet akining hayati öz öyining hoylisida üzüldi. Bu chaghda u institutta bolidighan ilmiy kéngeshning yighinigha aldirighan idi. Bu yighinda uning kesipdéshi proféssor xemit tömürning monografiyesi muhakime qilinmaqchi bolghan. Ghojexmet aka sedwaqasofning bilim derijisi intayin keng we köptereplimilik idi. U Uyghurlarning omumiy medeniyiti mesililirige nahayiti qiziqatti. Alimning omumen Uyghurshunasliq saheside yürgüzgen izdinishliri köpligen emgekliride öz eksini tapti, tarixchilarning, edebiyatshunaslar we folklorshunaslarning asasiy tetqiqatlirini qollanmisigha aylandi."

Walériy mexpirof ghojexmet sedwaqasofning Uyghurshunasliq institutining tetqiq qilish da'irisini téximu kéngeytish we uni tejribilik mutexessisler bilen teminlesh, shundaqla institutning chet'ellik ilmiy-tetqiqat merkezliri bilen alaqilirini yenimu janlandurush üstide ishlewatqan bir mezgilde tuyuqsiz alemdin ötkenlikini otturigha qoydi.

Murasim axirida ghojexmet sedwaqasofning 90 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan höjjetlik filim körsitildi. Andin gimnaziya mudiri, almuta sheherlik aliy kéngesh ezasi shawket ömerof mundaq pa'aliyetlerning yashlarni milliy rohta terbiyeleshte, Uyghur xelqi ichidin chiqqan ulugh namayendilerning isimlirini ebediyleshtürüshte muhim rol oynaydighanliqini tekitlidi.

Igiligen ehwallardin melum bolushiche, ghojexmet sedwaqasofning köp küch chiqirishi arqisida qurulghan Uyghurshunasliq instituti uning wapatidin kéyin yene besh yil ömür sürüp, yépilip ketkeniken. Hazir almutadiki sherqshunasliq institutining qarmiqidiki Uyghurshunasliq merkizi ene shu institutning warisi hésablinidiken. Mezkur merkez hazirmu ishlewatqan bolsimu, emma ilgirikidek mumkinchiliklerdin mehrumken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet