Қәйсәр миҗит: "биз ‹капиталистлар өз бойниға селинидиған сиртмақни дүшминигә өзи сетип бериду' дегән сөзниң реаллиқтики ипадисини көрүватимиз"

Мухбиримиз нуриман
2021-08-11
Share
Алтай 5 ‏-оттура мәктипиниң Қораллиқ әскәрниң қәшқәр түрмисиниң қаравулханисида турған көрүнүши. 2021-Йили 3-май, қәшқәр.
REUTERS

Америка һөкүмити алдинқи айда уйғурларға йүргүзүливатқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә четишлиқи барлиқи дәлилләнгән хитайниң 14 ширкитигә җаза тәдбири елан қилған иди. Йеқинда ақсарай йәнә хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә американиң дөләт бихәтәрликини көздә тутуп, америка иқтисадиниң хитайға еқишини тосушта "қилчә иккиләнмәймиз" дәп җакарлиған.

"җәнубий хитай әтигәнлик почтиси" гезитиниң хәвәр қилишичә, америка һөкүмити хитай нефит ширкити, аләм қатниши ширкити вә телеграф гуруһини өз ичигә алған 59 ширкәтни қара тизимликкә киргүзгән. Һәтта бәзи америка карханилирини хитайдики тәминләш зәнҗирлири арқилиқ хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә шерик болмаслиққа агаһландурған.

Мәлум болушичә, америкадики даңлиқ мәбләғ селиш ширкәтлиридин авангард (Vanguard), ситәйт стрит (State Street)вә бләк рок(BlackRock) қа охшаш чоң ширкәтләр хитайға көпләп мәбләғ салған. Болупму америка аксийә сода комитети (SEC) ниң доклатиға қариғанда, авангарт ширкити 2018-йилдин башлап уйғур райониға мәбләғ селишни үч һәссә көпәйткән. Уларниң салған мәблиғиниң қиммити бу йил биринчи пәсилниң ахирида 150 милйон доллардин ешип кәткән.

"җәнубий хитай әтигәнлик почтиси" гезитиниң хәвиригә қариғанда, авангард ширкитиниң хитайға салған мәблиғи уйғур районидики төт ширкәтниму өз ичигә алидикән. Һәтта уларниң ичидики бир ширкәт йиллиқ доклатида "җәнубий шинҗаңниң муқимлиқини қоғдаш", "йөткәлгән ишчиларниң идийәви тәрбийәсини күчәйтиш" вә 2000 гә йеқин адәмни "кәспий тәрбийәләш" билән тәминлигәнлики тоғрисидики доклатлири билән махтанған.

Радийомиз бу һәқтә техиму ениқрақ учурға иришиш үчүн авангард ширкити билән алақә қилишқа тириштуқ. Уларниң ширкитигә қилған телефунлиримиз пәқәт аптоматик системиға уланди вә уларниң мунасивәтлик бөлүмлиригә язған елихәтлиримизгә җавап қайтурмиди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси мая ваң радийомизниң бу һәқтики суаллириға елхәт арқилиқ җаваб қайтуруп мундақ деди: "ширкәт вә мәбләғ салғучилар өзлириниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә төһпә қошмаслиқиға капаләтлик қилиши керәк. Мән бу мәбләғ салғучиларниң кишилик һоқуқни чәткә қайрип қоймастин, мәбләғ селиш түрлирини әстайидиллиқ билән таллишини үмид қилимән. Бу хил һушярлиқ хитай билән сода қилғанда наһайити муһим, болупму шинҗаңға нисбәтән техиму муһим."

Америкадики уйғур зиялийлиридин иқтисадшунас қәйсәр миҗит әпәнди радийомизниң зияритини қобул қилип, юқирида тилға илинған мәбләғ селиш ширкәтлири һәққидә чүшәнчә бәрди.

"вол-ситрет жорнили" гезитиниң хәвиригә асасланғанда, хитайдики бәзи тәминләш зәнҗирлириниң уйғур ишчиларни ишлитиштин тохтатқан болуп, бу америка қатарлиқ ғәрб дөләтлири қойған чәклимиләрниң хитай ширкәтлиригә һәқиқәтән бесим пәйда қиливатқанлиқиниң нәтиҗиси икән. Америка һөкүмити йиқинқи бир мәзгилдә уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ болған пахта, пәмидур вә полисиликон (көк таш) ни импорт қилишни чәклигән иди.

Байден һөкүмитиниң малийә министирлики ташқий мүлүкни контрол қилиш ишханисиниң сабиқ мудири җон симис йеқинда ахбарат вастилириға қилған сөзидә, америка һөкүмитиниң хитайға қаратқан җаза тәдбирлирини давамлаштуридиғанлиқини, кәлгүси бир нәччә ай ичидә хитайға қарита йәнә қошумчә җаза тәдбирлириниң йолға қоюлидиғанлиқини ениқ оттуриға қойған.

Мушу айниң бешида әнгилийәдә өткүзүлгән G7 башлиқлар йиғинида дунядики алдинқи қатардики демократик дөләтләрниң уйғурларниң мәҗбурий әмгикини өз ичигә алған мәҗбурий әмгәккә қарши туруп, йәр шаридики тәминләш зәнҗириниң мәҗбурий әмгәктин халий болушиға капаләтлик қилиш һәққидә пикир бирлики һасил қилинған иди.

Америка кеңәш палата әзаси марко рубийо 26-май американиң хитай ширкәтлиригә салған мәблиғи һәққидә елан қилған мақалисидә мундақ дәп язған: "нурғунлиған яхши нийәтлик америкалиқлар еһтиятсизлиқтин ирқий қирғинчилиқ түзүмини қоллап қалған болуши мумкин, чүнки вол-стрит кочисидики иқтисад айланмиси уларни ашу йолға башлап қойиду."

Қандақла болмисун бу үч чоң ширкәт хитай базириға мәбләғ селишни давам қилған. Иқтисадшунаслар уларниң уйғур райониға салған мәблиғини "җавабкарлиқ" қа айлиниду, дейишмәктә. Чүнки байден һөкүмитиниң мушу айда тарқатқан бу һәқтики мәмурий буйруқиға асасән кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ һәр қандақ ширкәтниң бу һәқтики җавабкарлиқи тәкшүрүлидикән.

Қәйсәр миҗит әпәнди ахирида йәнә мундақ деди: "коммунистларниң рәһбири ленин ‹капиталистлар өзиниң бойниға селинидиған сиртмақни дүшминигә өзи сетип бериду' дегән икән. Биз һазир нәқ шуниң реаллиқтики ипадисини көрүватимиз."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт