Анализчилар:  сиясий кеңәшниң  хизмәт доклатида  тәкитләнгини бастуруш  вә  ассимилятсийәни күчәйтиштур

Вашингтондин мухбиримиз меһрибан тәйярлиди
2024.02.16
Ши җинпиңниң хитайлаштуруш ғайиси вә уйғурларға йүргүзүлүватқан“қошмақ туғқан” сиясити Хитай рәиси ши җинпиң хитай коммунистик партийәсиниң 100 йиллиқ хатирә күнидә сөз қилмақта
AP

Тәңритағ ториниң хәвиридин мәлум болушичә, 13-феврал күни үрүмчидә  ечилған шинҗаң уйғур аптоном районлуқ сиясий кеңәш йиғинида, аптоном районлуқ сиясий кеңәшниң 2023-йиллиқ хизмәт доклати оқуп өтүлгән.

Уйғур аптоном районлуқ сиясий кеңәшниң қазақ миллитидин болған рәиси нурлан әбилмәҗин доклатида аптоном районлуқ сиясий кеңәшниң 2023- йиллиқ хизмитидә ши җинпиңниң шинҗаң истратегийәсиниң роһи бойичә, районниң  тинч-муқимлиқ тәрәққияти вә  милләтләр мунасивитидә анар данисидәк инақ вәзийәт бәрпа қилинип, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини күчәйтиш һәм мәдәнийәт билән озуқландурушта  зор нәтиҗилири қолға кәлгәнлики мәдһийәләнгән.

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң муавин рәиси, америкида турушлуқ вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәнди доклатниң толуқ нусхисини көрүп чиққанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, бу хил доклатларда һәр йили дегүдәк аталмиш хизмәт нәтиҗилири  намидики охшаш муқамлар тәкрарлинидикән. Әмма сиясий кеңәшниң рәиси нурлан әбилмәҗинниң тилида оқулған доклатта тәкитләнгән нуқтилар диққәт қозғайдикән.

Илшат әпәндиниң билдүрүшичә, доклатта тилға елинған, “ши җинпиңниң шинҗаң истратегийәси” йөнилиши бойичә, райондики муқимлиққа капаләтлик қилинғанлиқи, “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни мустәһкәмләш тәлипи бойичә, “милләтләр иттипақлишип бир аилә кишилиридин болуш”, милләтләрниң өзара юғурулушини тезлитиш,  һәр милләт хәлқи қатнаштурулған бирләшмә достлуқ паалийәтлирини көпәйтиш, милләтләрниң өзара бериш-келиш қилиш, нахша-музика, өрп-адәт мәдәнийәт җәһәтләрдә  өзара өгиниш, дегәндәк ибариләрниң тәкитлиниши, әмәлийәттә, районда барғанчә күчәйтиливатқан ирқий қирғинчилиқ түсидики қаттиқ бастуруш вә миллий ассимилятсийә сияситиниң бундин кейинму давам қилидиғанлиқини көрситидикән.

Нурлан әбилмәҗин доклатида, милләтләрниң юғурулуши, һәр милләтниң җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңиниң күчәйтилгәнлики вә җуңхуа роһиниң мустәһкәмләнгәнликини көрситидиғанлиқини алаһидә тәкитлигән. Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә бу сөзләр әмәлийәттә ассимилятсийә қилип, еритип йоқитиш сияситиниң ашкара ипадилиниши икән.

Илшат һәсән әпәнди йәнә  доклатта тилға елинған, “районда дин ишлирини қанун бойичә башқуруп, әсәбийликкә зәрбә берилгәнлики, динниң хитайчә сотсиялизмға маслаштурулғанлиқи” қатарлиқлар һәққидә тохтилип, буниң хитай һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан диний етиқадни  терроризмға бағлап бастуруш вә динни хитайлаштуруш сияситиниң әмәлийити икәнликини билдүрди.

Доклатта йәнә сиясий кеңәшниң өткән йилдики хизмәтлириниң нәтиҗилири  сүпитидә районда тинч-муқим вәзийәт барлиққа кәлгәнлики мәдһийәләнгән.

Канададики кишилик һоқуқ паалийәтчиси шең шө ханимниң билдүрүшичә, хитай һөкүмитиниң бу хилдики доклатлиридин, униң уйғур диярида   йүргүзүватқан мустәмликә сияситидә уйғурларниң бастуруш нишани қилинғанлиқини көрүш мумкин икән. У доклатта қолға кәлтүрүлгән нәтиҗә дәп тәрипләнгән<районда муқимлиққа капаләтлик қилинғанлиқи> һәққидики баянлардин бу нуқта ашкариланғанлиқини билдүрди.

Шең шө мундақ деди: “хитай һөкүмити өзи шинҗаң аптоном райони дәп ативалған бу земинда мустәмликә сиясити йүргүзүватиду.  Йәни хитай компартийәси һөкүмити шинҗаң райони дәп ативалған шәрқий түркистан земинида бастуруш, қирғинчилиқ, вә дөләт терроризми сиясити давам қиливатиду. Бизниң көрүватқинимиз болса, йеқинқи бирқанчә йилдин буян зор көп санлиқни игиләйдиған яшлар вә оттура яшлиқлар тутқун қилинип лагерларға қамалди. Бу сан һазир уйғур аһалисиниң йеримини тәшкил қилди десәкму мубалиғә болмайду. Мана мушундақ бир шараитта хитай компартийә һөкүмити ‛районда узун муддәтлик әминлик яритилди, муқимлиққа капаләтлик қилинди‚ дегән. Бу демәк  бу, өзигә қаршилиқ билдүрәләйдиған барлиқ кишиләрни түрмигә вә лагерларға қамивәтти дегәнни билдүриду. Шуңа у һазир өзигә қаршилиқ қилғучиларни йоқ дәп һесаблайду.”

Шең шө ханим сөзидә, хитай һөкүмити  бу йилларда,  уйғурлар үстидин йүргүзүватқан қирғинчилиқ түсидики бастурушни дуня көрүп туруватқанлиқини, әмма хитай һөкүмитиниң  ялғанчилиқ тәшвиқатини йәнила давам қиливатқанлиқини әскәртти.

У сөзидә хитай һөкүмитиниң  уйғурларға йетәкчилик қилалайдиған зиялийлардин тәркиб тапқан уйғур сәрхиллирини, диний өлималирини , хитай һөкүмитигә қаршилиқ көрситәләйдиған яш вә оттура яшлиқ уйғурларни лагерларға, түрмиләргә қамиғандин кейин, хитай дөлити ичидә тәшвиқатлардин пайдилинип меңә ююш арқилиқ хитай хәлқигә өз сияситини қобул қилдуруватқан болса, чәт әлләргә қарита бу хилдики доклатлар арқилиқ өз сияситини ақлашқа урунуватқанлиқини тәкитлиди.

 Шиң шө ханим йәнә хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин буян чәт әлләргә қарита түрлүк тәшвиқат һәрикәтлирини күчәйтиш арқилиқ, уйғур елида уйғурларниң өз миллий вә диний өрп-адәтлири бойичә яшишиға капаләтлик қиливатқанлиқини тәкитлигән болсиму, әмәлийәттә уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайитини давам қиливатқанлиқини билдүрди.

 Шең шө ханим  сөзидә  хитай һөкүмитиниң ши җинпиң дәвридә аталмиш“җуңхуа миллити ортақ гәвдиси” намида хитай болмиған милләтләргә қарита, хитай мәдәнийитини мәҗбурий теңиштәк  миллий ассимилятсийә  сияситини сараңлар дохтурханисини башқуруш усулида йүргүзүватқанлиқини билдүрди.

Униң билдүрүшичә, техи йеқинда өткүзүлгән хитайниң 2024- йиллиқ чаған байримида хитай һөкүмити уйғур диярида бу қилмишини әвҗигә чиқарған.

У сөзидә хитайларға хас болған мәснәви вә пануслар есилған қәшқәр қатарлиқ уйғур шәһәрлиридики уйғур мәһәллилири, хитайчә кийинип, хитайчә чағанлиқ паалийәтләрни өткүзүшкә мәҗбурланған  уйғурлар һәққидики көрүнүшләрни нәқил елип өтти.

Униң билдүрүшичә, мәзкур доклатта тилға елинған аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси бәрпа қилиш, мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш” дегәнләр әмәлийәттә ассимилятсийә қилип хитайлаштуруш сияситиниң уйғур диярида  зорлуқ васитилири билән иҗра қилиниватқанлиқини көрситидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.