Канада парламент әзаси алексис брунел дусәп: “һөкүмәтниң ‛уйғур мусапирлар қарарнамиси‚ ға җаваб беришини күтимиз”

Мухбиримиз әркин
2022.05.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Канада парламент әзаси алексис брунел дусәп: “һөкүмәтниң ‛уйғур мусапирлар қарарнамиси‚ ға җаваб беришини күтимиз” Канада парламентиниң кубәк гурупписидин болған авам палата әзаси, қошумчә уйғур достлуқ гурупписиниң муавин башлиқи алексис брунел дусәп (Alexis Brunelle Duceppe) йиғинда сөзлимәктә. 2022-Йили 4-май.
Social Media/Alexis Brunellening Twitter hésabatidin élin’ghan

Канада парламентиниң пуқралиқ вә көчмәнләр комитети өткән һәптә бирдәк аваз билән қарарнамә мақуллап, һөкүмәтниң бихәтәр болмиған дөләтләрдики хитайниң зиянкәшликидин қечип чиққан уйғур мусапирлириға панаһлиқ беришини, панаһлиқ бериштә канаданиң мәвҗут бәлгилимилиридики рәсмийәтләрни қисқартишни тәләп қилған. Қарарнамидә, һөкүмәтниң уйғурларни алаһидә мусапирлиқ салаһийитидин бәһриман қилиши, йол гуваһнамиси, биометрик тәкшүрүш, б д т ға тизимлитип, мусапирлиқ салаһийити елишни тәләп қилиш қатарлиқ рәсмийәтләрни тәләп қилишни қисқартиш яки аддилаштурушини оттуриға қойған.

Қарарнамидә йәнә хитайниң уйғур вә башқа мусулман түркий милләтләргә қарита ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқи тәкитлинип, ирқий қирғинчилиқниң давамлишиватқанлиқи қайта муәййәнләштүрүлгән. Канада парламентиниң кубәк гурупписидин болған авам палата әзаси, қошумчә уйғур достлуқ гурупписиниң муавин башлиқи алексис брунел дусәп (Alexis Brunelle Duceppe) Тәрипидин оттуриға қоюлған бу қарарнамә, парламентниң пуқралиқ вә көчмәнләр комитетидики һакимийәт бешидики либераллар партийәсини өз ичигә алған һәрқайси партийә парламент ‍әзалириниң бирдәк қоллишида мақулланған иди. Шу мунасивәт билән биз алексис брунел дусәпни сөһбәт программимизға тәклип қилдуқ.

Мухбир: дусәп әпәнди, ‍өткән һәптә уйғур мусапирлирини қобул қилиш тоғрисисда парламентниң пуқралиқ вә көчмәнләр комитетиға қарар лайиһәси сундиңиз, мәзкур қарар лайиһәси комитетта бирдәк аваз билән муқулланди. Әмди һөкүмәттин немиләрни күтиси?

Алексис брунел дусәп: “һөкүмәтниң, болупму сунулған қарарнамигә җавап бериши интайин муһим қәдәм. Биз һөкүмәтниң җавап беришини күтимиз. Бизниң 30 күн вақтимиз бар. Бу җәрянда һөкүмәтниң биз мақуллиған қарарнамиға қандақ әмәл қилидиғанлиқини көримиз. Мән буниңдин интайин хурсән. яхши болғини қарарнамини комитеттики барлиқ әзалар бирдәк аваз билән қоллиди. Һәтта һакимийәт бешидики либераллар партийәсидин болған парламент әзалириниңму қоллишиға еришиши яхши бир бишарәт, лекин биз һөкүмәтниң җавабини күтүшимиз керәк. Андин биз бу қаранамини авам палатасида муназирә қилип униңдин кейин авазға қойимиз.

Мухбир: бу қарарнамини комитеттики һәммә партийәдин болған парламент әзалириниң бирдәк қоллиши, һөкүмәткә қарита берилгән күчлүк бир сигналму-қандақ?

Алексис брунел дусәп: “дәл шундақ, мениңчә, уйғурларниң диктатур һакимийәт тәрипидин һазирму изчил изтирап чекиватқанлиқини һәммә киши билиду. Шуңа биз сайланған кишиләр болуш сүпитидә уйғурларни әстә тутушимиз керәк. Мана бу дәл қарарнаминиң ейтмақчи болғинидур. Шуңа мән буниңдин бәк хурсән, әлвәттә, бу наһайити мүшкүл болсиму, лекин буни ишқа ашурдуқ. Бирақ әмди башқа қәдәмләрниму бесиш керәк.”

Мухбир: сиз сунған қарарнаминиң мәзмуни тоғрисида тохтилип бақамсиз? униңда қандақ мәзмунлар бар?

Алексис брунел дусәп: “биз қарарнамида алаһидә мусапирлиқ салаһийитидин уйғур вә башқа түркий мусулманлириниңму бәһриман болушини тәләп қилдуқ. Бу хил алаһидә тәдбирләр үчинчи бир дөләттә биометрик учур топлаш иқтидарини кеңәйтиш, паспорти йоқларни вақитлиқ гуваһнамә билән тәминләш, тақ йөнилишлик йол гуваһнамиси қатарлиқларни өз ичигә алиду. Чүнки нурғун уйғурларниң паспорти йоқ, шуңа буларни тәләп қилдуқ. Биз үчинчи бир дөләттә турушлуқ тутқун қилиниш вә хитайға қайтурулуш хәвпидики уйғурлар вә башқа түркий мусулманларниң канадаға мусапир болуп келишини үмид қилимиз. Бу интайин муһим. Биз йәнә б д т ниң мусапирлиқ салаһийити бекитиш җәрянидин атлап өтүшни тәләп қилимиз. Чүнки шундақ болғанда, биз бу кишиләрниң нурғун вақтини зайә қиливәтмәймиз.”

Алексис брунел дусәпниң ейтишичә, бу қарарнаминиң комитетта бирдәк аваз билән мақуллиниши уларниң, җүмлидин уйғурларниңму утуқи икән.

Алексис брунел дусәп мундақ деди: “комитет һөкүмәтниң 30 күн ичидә әтраплиқ язма җаваб беришини тәләп қилди. Шуңа бу интайин муһим қарарнамә болуп, бу бизниң, шундақла уйғурларниң утуқидур. Мениңчә, бу канаданиң өз ролини җари қилдуруп, изтирап чекиватқан бу кишиләрни макан билән тәминлийәләйдиғанлиқини көрситиду. Йәнә бир нуқта, мән тәкитләп өткинимдәк, қарарнамә бирдәк аваз билән мақулланғанчқа, бу бизниң уйғурларға ярдәм қилишта утуқ қазинидиғанлиқимизниниң бирсигнали.”

Мухбир: канада һөкүмитиниң һазирға қәдәр үчинчи дөләттә изтирап чекиватқан уйғурларға панаһлиқ бәрмәслики, уларниң канадаға келәлмәсликиниң сәвәблирини немиләрдин көрисиз?

Алексис брубел дусәп: “мениңчә, бу йәрдики мәслә гео-сиясий мәсилә. Биз хитай билән һәпилишишкә башлиғандин тартипла бу бир чоң мәсилисгә айланди. Бу башқа дөләттин башланған болсиму, бирақ һазир бизму йолуқиватимиз. Бәзидә сиясәтчиләр җасарәт көрситәлмәйду. Биз буни (‍өткән йили) авам палатасида ‛уйғур ирқий қирғинчилиқи қарар лайиһәси‚ ни авазға қойғанда көрдуқ. Бу қарарнамә бирдә аваз билән мақулланған болсиму, бирақ министирлар вә баш министир аваз бериштин ваз кәчти. Мениңчә, буниңға уларда җасарәтниң болмаслиқи сәвәб болған. Йәнә келип бу дөләт хитай болғанлиқи үчүн улар аваз бериштин ваз кәчти. Ишинимәнки, ‍әгәр башқа бир дөләт болған болса, улар аваз берәтти. Мениңчә, һазирқи асаслиқ мәсилә, бу ишлар биз хитай билән һәпилишиватқанлиқимиз үчүн йүз бериватиду.”

Алексис брунел дусәпниң ейтишичә, һөкүмәт һазирға қәдәр уйғур мусапирлар мәсилисигә қарита һечқандақ позитсийәдә болуп бақмиған болуп, бу қарарнамә һөкүмәтни буниңға қарита позитсийә билдүрүшкә мәҗбурлайдикән. Алексис брунел дусәп йәнә мундақ деди: “бу қарарнамидики үң чоң нуқта, униңда һөкүмәтниң вәдисигә әмәл қилиши тәләп қилинған, чүнки бу қарарнамә һөкүмәтниң язма җавап беришини тәләп қилған. Шуңа биз бу қарарнамигә қарита һөкүмәтниң җавабини алимиз. Андин биз уларниң бу мәсилә һәққидә немә ойлайдиғанлиқи вә һәркитидә немә иш қилидиғанлиқини биләләймиз. Мениңчә, бу бизниң чоң утуқимиз. Чүнки һөкүмәт баштин тартип һечқандақ иш қилмиди, һечқандақ позитсийәдә болуп бақмиди. Бирақ һазир һөкүмәтниң буниңға қарита позитсийә билдүрүш мәҗбурийити бар болди. Шуңа буни наһайити чоң утуқ, дәп қараймән.”

Мухбир: сиз сунған бу қарарнамидин хитай бәк биарам болуши мумкин. Сиз хитай компартийәси яки хитай һөкүмитиниң мушу қарарнамә сәвәблик сиздин өч елишидин әндишә қилип бақтиңизму?

Алексис брунел дусәп: “мән ‛бизгә немә иш болар‚ дәп сиясәт қилмаймән. Бу наһайити аддий, биз тоғра ишни қилишмиз керәк. Сиз вәзийәткә қарап қайси иш яхши, қайси иш яман, дәп бекитишиңиз керәк. яхши иш дәл биз һазир қилған иштур. Мән хитай тәрипидин җазаланған, мән хитаниң қара тизимликидә, шуңа хитайға кирәлмәймән. Улар мени яхши көрмәйду, бирақ мениң карим йоқ. Чүнки мән өзүмниң тоғра қиливатқанлиқимни билимән.

Мухбир: уйғурларниң канадаға келип олтурақлишиши үчүн нурғун тосалғулар бар. Бу қарарнамә уйғурларниң юқириқи тосалғуларни йеңип канадаға келишини асанлаштуруш үчүн йәнә қандақ тәдбирләрни қоллинишни тәләп қилиду?

Алексис брунел дусәп: “бу қарарнамә дуняға шу охшаш сегнални бериду, йәни уйғурлар үчүн бир панаһлиқ макани бар. Буниңдин башқа канадада һәрқандақ бир сиясий шәхсниң бу һөкүмәт тәрәптә әмәс, бәлки уйғурлар тәрәптә икәнлики көрситиду. Бу бәк муһим. Чүнки биз өзимизгә иттипақдаш издәватимиз. Канадани иттипақдашлиқта бәк яхши дегили болмайду. Һазир бизниң бу җәһәттә өзүмизни көрситидиған бир пәйтимиз. Шуниси ениқки, канада уйғурларни қоллайду. Мән һөкүмәтниң өктичи партийәләрниң йолини тутушини үмид қилимән. Һөкүмәт ‍өзиниң вәдисигә әмәл қилмиған пәйттә, бундақ бир қарарнаминиң мақуллиниши бәк яхши болди. Бу қарарнамә хитайға сигнал берипла қалмай, пүтүн дуняғиму сигнал бериду. Чүнки башқа дөләтләр бизниң қандақ қилидиғанлиқимизға қарап охшаш ишни қилиду. Канада ‍өз алдиға бир ишни тәврәткүдәк унчилик күчлүк дөләт әмәс, әмма башқа дөләтләр бизниң бәргән сигналимизға қарап, биз билән ‍охшаш йол тутиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт