Софий ричардсон ханим: «хитайға мустәқил тәкшүрүш хадимлирини әвәтиш керәк»

Мухбиримиз нуриман
2020-08-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори софий ричардсон ханим ню-йорк бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш штабида мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 14-январ.
Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори софий ричардсон ханим ню-йорк бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш штабида мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 14-январ.
AFP

«Баз фид» (BuzzFeedNews)‏ хәвәр ториниң 27-авғуст елан қилған «хитайниң хәритисидики ‹өчүрүветилгән' бош орунлар бизниң шинҗаңдики лагерлирини тепишимизға ярдәм қилди» сәрләвһилик мақалиси хәлқара мәтбуатларда зор ғулғула пәйда қилди.

Мақалигә асасланғанда, «баз фид» мухбирлири 2018-йилидин бири из қоғлап тәкшүрүватқан болуп, 1200 әтрапида лагер бар дәп қаралған болсиму пәқәт он нәччисини тапалиған.

Бу тәкшүрүш мақалисиниң җуғрапийәлик анализчиси алисон келлир өзиниң тевитир һесабида «хитайниң қаттиқ назарәт вә контрол қилиши сәвәбидин журналистлар уйғур райониға аит учурларға еришиш қийин иди. Шуңа биз сүний һәмраһ тәсвири сүритидин пайдиландуқ» дәп язиду. Улар хитайниң хәритә суписи болған бәйду хәритисини ишләткәндә, бурун байқиған лагерларниң әтрапиға сүний һәмраһ тәсвирниң йүклинишидә мәлум мәсилә көрүлгән. Сүний һәмраһниң тәсвири ениқ көрүнмигән, әмма чоңайтқанда лагерларниң орнида очуқ сус күлрәң катәкчиләр пәйда болған. Бәзи катәкчиләр қениқ рәңләрдә көрүнгән, техиму чоңайтқанда улар ғайиб болған.

Мухбилар бу йоқап кәткән хәритиләрниң интернетниң учурларни торға йүклийәлмәслик сәвәбидин әмәсликини җәзмләштүргән вә ашундақ сус күлрәң катәкчә көрүнгән орунларни нуқтилиқ издәшкән башлиған. Нәтиҗидә асаслиқ ул әслиһәләргә йеқин җайларни тәһлил қилиш арқилиқ «өчүрүветилгән» орундин 50 миң әтрапида орун байқалған. Тутуп туруш мәркәзлири, түрмиләр вә лагерларниң алаһидилики бар бир қатар әслиһәләрни ениқлиғандин кейин 10 миңға йеқин орунни нуқтилиқ тәкшүргән. Техиму инчикә тәкшүрүш арқилиқ ениқ алаһидиликлири болған орундин 428 орунни бекиткән болуп, бу орунларниң көпинчиси лагер, дәсләпки вақитлардики тутуп туруш орни яки түрмә икәнликини җәзмләштүргән. Кәлгүси бир нәччә ай ичидә техиму инчикә санлиқ мәлумат билән тәминләйдиғанлиқини билдүргән.

Бу тәкшүрүш мақалисиниң мухбири мега раҗагопалан бу һәқтә зияритимизни қобул қелип, мундақ деди: «мән 2017-йили лагерларни зиярәт қилған. Лагерларниң форматлирини, шәклини билимән. Бир қарапла у йәрләрниң лагер икәнликини биливалғили болиду. У йәрләр адәттә бәк мустәһкәм ясалған болиду, егиз тамлар, тамниң үстидә сим тосуқлар орнитилған болуп, һечким у йәргә өзи халап кирмәйдиғанлиқи ениқ. Мән қайтип кәлгәндин кийин у лагерларниң қәйәрдә икәнликини тапалмидим, һечким билмәйдикән. Аридин икки йилдин артуқ вақит өтти, ғайиб болғанларниң сани көпийишкә башлиди. Лекин бу кишиләрниң нәгә кәткәнликини һечким билмәйду. Шуниң билән 2018-йили алисон билән бирлишип һечким билмәйдиған бу лагерларни издәшкә башлидуқ».

У йәнә өзлириниң тепип чиққан лагерлири һәққидә мунуларни қошумчә қилди: «мушундақ полаттәк испат алдида һечким лагер мәсилисини рәт қилалмайду. Һәр қандақ киши гогул йәршари (GoogleEarth) дин көрәләйду. Әмди йоқалған кишиләрниң қәйәрдә икәнликини билгән вақитта һечқандақ нәрсә сир болмайду. Мениңчә мана бу бизниң мувәппиқийитимиз».

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софий ричардсон ханим ашкариланған бу лагерлар һәққидә мундақ деди: «қсқичә ейтқанда бу хитайниң ‹уйғурларниң һәммиси хушал, шинҗаңда һәммә ишлар яхши, хәлқараниң тәкшүрүшиниң һаҗити йоқ' дегән баянатлириниң ‹йүзи'гә етилған бир ‹шапилақ' болди. Әгәр кишиләр растинила иушал яшаватқан болса, бунчә көп түрмиләрни немигә салиду? бу ениқла бир-биригә зит уқумлар. Мушундақ полаттәк испатлар хитайниң сахтипәзликни испатлап турупту. Бу бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мустәқил тәкшүргүчи хадиимларни хитайниң йүргүзүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини тәкшүрүшкә әвәтишниң нәқәдәр зөрүрлүкини көрситиду».

Мега раҗагопалан елан қилинған мақалидә дейилмигән лекин өзигә чоңқур тәсир қилған бир қанчә нуқта һәққидә тохталди: «биз лагерда йетип чиққан нурғун кишиләрни зиярәт қилдуқ. Уларниң арисида байларму-кәмбиғәлләрму бар, әр-аял, қири-яш, хитайчини пишшиқ билидиғанларму бар. Ана тилинила билидиған чоңларму итайчини өгинишкә мәҗбурларнған. Лагердики қийин-қистақ һәқиқәтән еғир икән. Әмма уларға әң еғир кәлгини адаләтсизлик, кәмситилиш икән. Уларниң ичидә бир аялға чәтәлдә оқуйдиған қизи телефуниға ватиссап чүшүрүп бәргән болуп, ашу әп үчүн бир айдин артуқ лагерда йетипту. Буни аңлап көңлүм бәк йерим болған иди».

Ахирида софий ричардсон ханим хитайға тәкшүрүш хадимлири әвәтишниң муһимлиқини тәкитлиди, у мундақ деди: «биз узундин бери хитайға мустәқил хадимлирини әвәтип, хитайниң мәсулийитини тәкшүрүшкә күчәватимиз. Бу тәкшүрүш бәк муһим. Әгәр хитай һакимийитиниң бу сиясәтлири һечқандақ тосалғуға учримиса, улар қорқмай йүргүзүшни давам қилиду. Йүргүзүватқан сиясәтлирини'қанунлаштуруп‹кетивериду. Бу хил әһвал чоқум өзгириши керәк».

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт