Sofiy richardson xanim: "Xitaygha musteqil tekshürüsh xadimlirini ewetish kérek"

Muxbirimiz nur'iman
2020-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim nyu-york birleshken döletler teshkilatining bash shtabida muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 14-yanwar.
Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim nyu-york birleshken döletler teshkilatining bash shtabida muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 14-yanwar.
AFP

"Baz fid" (BuzzFeedNews)‏ xewer torining 27-awghust élan qilghan "Xitayning xeritisidiki 'öchürüwétilgen' bosh orunlar bizning shinjangdiki lagérlirini tépishimizgha yardem qildi" serlewhilik maqalisi xelq'ara metbu'atlarda zor ghulghula peyda qildi.

Maqalige asaslan'ghanda, "Baz fid" muxbirliri 2018-yilidin biri iz qoghlap tekshürüwatqan bolup, 1200 etrapida lagér bar dep qaralghan bolsimu peqet on nechchisini tapalighan.

Bu tekshürüsh maqalisining jughrapiyelik analizchisi alison kéllir özining téwitir hésabida "Xitayning qattiq nazaret we kontrol qilishi sewebidin zhurnalistlar Uyghur rayonigha a'it uchurlargha érishish qiyin idi. Shunga biz sün'iy hemrah teswiri süritidin paydilanduq" dep yazidu. Ular xitayning xerite supisi bolghan beydu xeritisini ishletkende, burun bayqighan lagérlarning etrapigha sün'iy hemrah teswirning yüklinishide melum mesile körülgen. Sün'iy hemrahning teswiri éniq körünmigen, emma chongaytqanda lagérlarning ornida ochuq sus külreng katekchiler peyda bolghan. Bezi katekchiler qéniq renglerde körün'gen, téximu chongaytqanda ular ghayib bolghan.

Muxbilar bu yoqap ketken xeritilerning intérnétning uchurlarni torgha yükliyelmeslik sewebidin emeslikini jezmleshtürgen we ashundaq sus külreng katekche körün'gen orunlarni nuqtiliq izdeshken bashlighan. Netijide asasliq ul eslihelerge yéqin jaylarni tehlil qilish arqiliq "Öchürüwétilgen" orundin 50 ming etrapida orun bayqalghan. Tutup turush merkezliri, türmiler we lagérlarning alahidiliki bar bir qatar eslihelerni éniqlighandin kéyin 10 minggha yéqin orunni nuqtiliq tekshürgen. Téximu inchike tekshürüsh arqiliq éniq alahidilikliri bolghan orundin 428 orunni békitken bolup, bu orunlarning köpinchisi lagér, deslepki waqitlardiki tutup turush orni yaki türme ikenlikini jezmleshtürgen. Kelgüsi bir nechche ay ichide téximu inchike sanliq melumat bilen teminleydighanliqini bildürgen.

Bu tekshürüsh maqalisining muxbiri méga rajagopalan bu heqte ziyaritimizni qobul qélip, mundaq dédi: "Men 2017-yili lagérlarni ziyaret qilghan. Lagérlarning formatlirini, sheklini bilimen. Bir qarapla u yerlerning lagér ikenlikini biliwalghili bolidu. U yerler adette bek mustehkem yasalghan bolidu, égiz tamlar, tamning üstide sim tosuqlar ornitilghan bolup, héchkim u yerge özi xalap kirmeydighanliqi éniq. Men qaytip kelgendin kiyin u lagérlarning qeyerde ikenlikini tapalmidim, héchkim bilmeydiken. Aridin ikki yildin artuq waqit ötti, ghayib bolghanlarning sani köpiyishke bashlidi. Lékin bu kishilerning nege ketkenlikini héchkim bilmeydu. Shuning bilen 2018-yili alison bilen birliship héchkim bilmeydighan bu lagérlarni izdeshke bashliduq".

U yene özlirining tépip chiqqan lagérliri heqqide munularni qoshumche qildi: "Mushundaq polattek ispat aldida héchkim lagér mesilisini ret qilalmaydu. Her qandaq kishi gogul yershari (GoogleEarth) din köreleydu. Emdi yoqalghan kishilerning qeyerde ikenlikini bilgen waqitta héchqandaq nerse sir bolmaydu. Méningche mana bu bizning muweppiqiyitimiz".

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim ashkarilan'ghan bu lagérlar heqqide mundaq dédi: "Qsqiche éytqanda bu xitayning 'Uyghurlarning hemmisi xushal, shinjangda hemme ishlar yaxshi, xelq'araning tekshürüshining hajiti yoq' dégen bayanatlirining 'yüzi'ge étilghan bir 'shapilaq' boldi. Eger kishiler rastinila i'ushal yashawatqan bolsa, bunche köp türmilerni némige salidu? bu éniqla bir-birige zit uqumlar. Mushundaq polattek ispatlar xitayning saxtipezlikni ispatlap turuptu. Bu birleshken döletler teshkilatining musteqil tekshürgüchi xadi'imlarni xitayning yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini tekshürüshke ewetishning neqeder zörürlükini körsitidu".

Méga rajagopalan élan qilin'ghan maqalide déyilmigen lékin özige chongqur tesir qilghan bir qanche nuqta heqqide toxtaldi: "Biz lagérda yétip chiqqan nurghun kishilerni ziyaret qilduq. Ularning arisida baylarmu-kembighellermu bar, er-ayal, qiri-yash, xitaychini pishshiq bilidighanlarmu bar. Ana tilinila bilidighan chonglarmu itaychini öginishke mejburlarn'ghan. Lagérdiki qiyin-qistaq heqiqeten éghir iken. Emma ulargha eng éghir kelgini adaletsizlik, kemsitilish iken. Ularning ichide bir ayalgha chet'elde oquydighan qizi téléfunigha watissap chüshürüp bergen bolup, ashu ep üchün bir aydin artuq lagérda yétiptu. Buni anglap könglüm bek yérim bolghan idi".

Axirida sofiy richardson xanim xitaygha tekshürüsh xadimliri ewetishning muhimliqini tekitlidi, u mundaq dédi: "Biz uzundin béri xitaygha musteqil xadimlirini ewetip, xitayning mes'uliyitini tekshürüshke küchewatimiz. Bu tekshürüsh bek muhim. Eger xitay hakimiyitining bu siyasetliri héchqandaq tosalghugha uchrimisa, ular qorqmay yürgüzüshni dawam qilidu. Yürgüzüwatqan siyasetlirini'qanunlashturup'kétiwéridu. Bu xil ehwal choqum özgirishi kérek".

Toluq bet