Uyghur ayallirini halak qiliwatqan "T shekillik Üzük" (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2020-07-27
Élxet
Pikir
Share
Print
"T shekillik üzük" ning bedende 7 yil turghini bilen yéngisining sélishturmisi.
"T shekillik üzük" ning bedende 7 yil turghini bilen yéngisining sélishturmisi.
Oqurmen teminligen

Xitay hökümitining Uyghur ayallirigha qaratqan pilanliq tughut siyasiti we wasitilirining mejburi we wehshiyane shekillerde ijra qiliniwatqanliqi küchlük rewishte "Qirghinchiliq" dep eyiblinip kéliwatqan bir peytte Uyghur ayallirigha qarita tughmasliq üchün "T shekillik Mis purzhiniliq üzük" ning omumyüzlük mejburi qolliniliwatqanliqi we bu üzükning ularning zeherlinip türlük késellerge giriptar bolushi hetta menggülük tughmas bolup qélishigha seweb boluwatqanliqi otturigha chiqmaqta.

"Dunya" géziti yéqinda élan qilghan "Xitay azsanliq milletlerge tughut nisbitini töwenlitish üchün bésim ishletmekte" namliq xewerde doktor ju'anné simit finléyning sözidin neqil élinip mundaq bayan qilinidu: "Bu éniqla dewrimizdiki irqiy qirghinchiliqtur. Bu, bir deqiqe ichide yüz bergen kishini heyran qalduridighan keng kölemlik qatilliq emes, belki asta-asta, azabliq, sozulushchan irqiy qirghinchiliq".

Radiyomizgha kelgen bu heqtiki ismini ashkarilashni xalimaydighan kishilerning uchurliri, bir qisim tejribilik Uyghur ayallar doxturi we bu xil qorqunchluq wasitining biwasite qurbani bolghan Uyghur ayallirining ispatliq guwahliqliri, hamilidarliqni chekleshte "T shekillik Üzük", yeni plastikqa mis purshénn oralghan hamilidarliqtin saqlinish üzükidin ibaret jan alghu eswabining del yéqinqi yillardin buyan Uyghur ayallirigha mejburi halda qollinilip kéliwatqanliqi melum boldi.

Melum bolushiche, Uyghur ayallirining bu hamilidarliqtin saqlinish "Üzüki" ni qollanmasliq tallishi yoq bolup, ulargha özining bedinige ornitilghan bu métal eswabning hamilidar bolushining aldini élishtin bashqa yene uning saghlamliqqa élip kélidighan xetiri yaki ziyanliq terepliri éniq chüshendürülmigen. Bedinige bu eswabni ornatqan ayallar buning özlirige qandaq éghir aqiwetlerni élip kélidighanliqliridin xewersiz qalghan. Doxturlar we bu hamilidarliq eswabining ziyankeshlikige uchrighan shahitlarning ispat bérishiche, ishlitish waqti on yil déyilgen bu mis métalliq eswab Uyghur ayallirining bedinide mistin zeherlinish, chirish we yallughlinish we bashqa késellerni keltürüp chiqirish bilen bir waqitta yene asta-asta ularning wujudidin tartip hayati we rohiyitinimu halak qilish rolini oynaydiken.

Hazir gérmaniyede turuwatqan ekber ependi ayali adalet kérim bilen ikki qizini élip 2017-yili türkiyege kélip qélishighimu del mejburi yürgüzülüwatqan pilanliq tughut siyasiti seweb bolghan. Maytaghda chong bolup we shu yerde xizmet qilip 2008-yili toy qilghan bu bir jüp er-ayal ikkinchi qizi dunyagha kelgendin kéyin hökümet da'irilirining mejburlishi bilen adaletke 2013-yili, "T shekillik Üzük" ni qoyushqa mejbur bolghan.

Ekber, ayalining saghliqi we bextlik a'ilisige bu xil zeherlik üzükning éghir tesirlerni élip kelgenlikini teswirlep, üzük salghandin bashlapla ayalining béli qattiq aghriydighan, mijezi özgirip unutqaq bolup ketkenlikini, ayalining salametliki barghanche nacharlashqan bolsimu, biraq uni éliwétishke ruxset qilinmighanliqi, shuning bilen özlirining axiri türkiyege chiqqanliqini bayan qildi. Ekber yene, gerche kéyin adalet üzüktin qutulup, salametlikimu asta-asta eslige kélip, 2019-yili qayta hamilidar bolghan bolsimu, lékin ikki ayliq hamilining chüshüp ketkenlikini, bu échinishliq hadisini ayalining ichide yillarche uni zeherligen üzükning yaman tesirlirining aqiwiti dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Nurghunlighan menbelerdin igilishimizche, nöwette Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan pilanliq tughut siyasiti boyiche sheher nopusigha 2, yéza nopusigha 3 baliliq bolushqa ruxset qilin'ghan bolsimu, biraq balilarning ariliqigha mexsus muddet belgilen'gen. Yeni bir balini tughup bolghan ayallar ikkinchi balini élish üchün kem dégende 3 yil saqlishi kérek. Bu ariliqta choqum hamilidarliqtin waqitliq saqlinish tedbiri qollinilidu. Sheher nopusidikiler 2 perzentlik, yéza nopusidikiler 3 perzentlik bolup bolghan haman menggülük tughmas opératsiyesi qilish belgilen'gen hemde bu belgilime Uyghur ayallirigha qarita nahayiti qattiq wasitiler bilen mejburi yosunda dawam qilmaqtiken.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi orunlashturghan "Shinjangdiki kishilik hoquq krizisi" témisida birleshken döletler teshkilatida uyushturulghan muhakime yighinida özining xitay da'iriliri teripidin mejburi tughmas qilin'ghanliqi heqqide guwahliqtin ötken lagér shahiti zumret dawut, Uyghur ayallirigha séliwatqan üzükning del mushu xil shekildiki "T tipliq üzük" ikenlikini, doxturlarning buning mudditini 10 yil dep békitkenlikini, emma bu üzükni saldurghan ayallarda éghir rahetsizlik we késeller körülsimu, üzükni éliwétish üchün 5 orunning tamghisi we ruxsiti bolushi shert qilinip, doxturlarning uni élip qoymaydighanliqni, ene shu seweblik köpligen Uyghur ayallirining jéni qiyniliwatqanliqi we her türlük késellerge giriptar bolup, menggülük tughmas bolup qéliwatqanliqini bayan qildi.

Uning tekitlishiche kimki hökümetning pilanliq tughut siyasiti we tedbirige qarshiliq qilsa we maslashmisa éghir jazalinidu, jerimane töligendin bashqa xizmitidin ayrilish, lagérgha qamilishtek éghir aqiwetlerge qalidu.

Zumret dawut: "Xitay hökümiti Uyghur ayallirigha qarita tughutni cheklesh we bala chüshürüsh opératsiyesige mejburlash arqiliq Uyghurlarning nopusini azaytip pütünley yoqatmaqchi" dep ochuq tekitlidi. Zumret ilgiri özimu ikki ay lagérgha qamalghan, mejburi tughut cheklesh opératsiyesi qilish sherti bile xitay chégrasidin chiqalighan. U pakistanliq éri we baliliri bilen awwal pakistan'gha, arqidin bultur 4-ayda amérikagha kelgenidi.

Ilgiri Uyghur diyarida, 2014-yilidin bashlap türkiyede jem'iy 25 yilgha yéqin ayallar saghlamliqi doxturi bolup xizmet qilip kéliwatqan gülgine xanim özining klinikiliq dawalash we di'agnoz qoyush tejribilirige asasen mis purzhiniliq "T shekillik Hamilidarliqtin saqlinish üzüki" gerche Uyghur ayallirigha omumyüzlük qollinilghan eswab bolsimu emma türkiyediki doxturxanilarda ishlesh jeryanida bu xil mis oralghan üzükni Uyghurlardin bashqa aylarda uchritip baqmighanliqini bayan qildi:

U mundaq dédi: "Men türkiyede 10 yil turup türkiyediki ayallargha T shekillik üzük ishletkenlerni körmidim. Yoq, belkim cheklen'gen bölishi mumkin. Peqet xitaydila bölishi mumkin. Esli u xil tipliq üzükni ishlitish bek xeterlik. Ayallarni naka qilish bilen barawer".

Gülgine xanimning körsitishiche, bu xil "T shekillik Üzük" ayallarning baliyatqu turuba yoli, yeni tuxum toshush neychisige sélinidighan bolup, ayallargha bu xil üzük sélin'ghan kéyin ular pütünley tughush iqtidaridin qalidu, waqit uzarghanséri bu xil tughut cheklesh üzüki sélin'ghan ayalning baliyatqu turuba yoli zeximlinip yallugh peyda bolup ishshish, shelweresh, yiringdash körülidu, éghirlashsa ösme-rakqa özgirip qiynilip ölüp kétidu.

Bu xil üzük bek süpetsiz bolup ayal kishining baliyatqu turuba yoligha sélin'ghandin kéyin, mis porzhin tuxum toshush neyche yoligha pétip kétidu hem her türlük zeherlinish we yallugh peyda qilghandin bashqa rohiy hem psixologiyilik tosalghulargha uchraydu, démek xitay hökümitibu xil tughut cheklesh üzükini ishlitidu.

"T shekillik Üzük" ning ishlitilish da'irisi we uning ayallarning saghlamliqigha qandaq eks tesir körsitidighanliqini amérikadiki mutexessislerdinmu sorap körduq.

Amérika wirginiye shtati hamilidarliq we ayallar saghlamliqi merkizining mutexessisi doktor gloriya xanimning jawabliridin bu xil üzükning amérikada cheklinidighanliqi melum boldi.

Ayallar doxturi, yeni ginékologiye doxturi gloriya xanimgha, melum Uyghur bimarning baliyatqusigha mejburi ornitilip 10 yildin kéyin, 4 yérim sa'et opératsiye qilish arqiliq élin'ghan porshénliq métal oralghan, T shekillik bu tughut cheklesh eswabining süritini körsitip turup, mundaq soriduq:

Muxbir: bu xil tughut cheklesh üzüki Uyghur diyarining jenubidiki(qeshqer tereplerdiki) sheher-yéza-qishlaqliridiki Uyghur ayallirigha mejburi halda kengri ishlitilidiken, yeni Uyghur ayallirining tughut chekleshliri üchün ishlitilidiken. Amérikadimu bu xil T shekillik üzük ishlitilemdu ?

Doktor gloriya: "Bizdimu T shekillik paragard hamilidarliqtin saqlinish üzüki ishlitilidu. Hamilidarliqtin saqlash mudditi besh yilliq we on yilliq, oxshimaydu, T shekillik üzük. Emma men héch qachan bu xil mis oralghan tiptiki tughut cheklesh eswabini körüp baqmidim. Bundaq métal oralghan tiptikiliri ishlitilmeydu".

Muxbir: amérikada bu xildikisi cheklen'genliki üchün yoqmu ?

Gloriya xanim: shundaq.

Muxbir: sewebi néme ?

Gloriya xanim: sewebini bilmeymen, on nechche yildin buyan bu xil tiptiki üzük sélin'ghan ayallar uchrap baqmidi. Biz amérikada peqet péragard tipliqni qollinimiz peqet xitayda bu xili ishlitilidiken, amérikada bu xil tiptikisi bolmighachqa bashqilarningmu bu heqte bir néme dep bérelishi natayin.

Halbuki amérikaliq doxturni shürkündürgen bu "T shekillik" eswab xitay hökümitining Uyghurlargha mejburi élip bériwatqan tughut cheklesh tedbiridiki eng omumlashqan eswabtur.

Toluq bet