Xitayning tarim deryasi su sistémisigha hessilep meblegh sélishta soquwatqan chotliri néme?

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.05.09
xitay-paxta-poyiz-kochmen-01-1024 “Paxtikarlar mexsus poyizi” gha olturup, “Shinjang” gha paxta térishqa mangghan déhqan ishlemchiler. 2009-Yili 4-séntebir, xénen
gov.cn

Yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümitining “Tarim deryasini güllendürüsh” pilan qurulushini yolgha qoyup, bu rayonning su menbesi we ékologiyelik muhitini eslige keltürüshke zor miqdarda meblegh séliwatqanliqi melum. Yéqinda xitay taratqulirining ashkarilishiche, xitay hökümiti 2024-yili tarim deryasi hawzisidiki “Töt tarmaq menbe we bir asasliq éqin” da quruluwatqan chong we ottura tiptiki su téjesh tosmilirigha sélinidighan mebleghni 1 milyard 750 milyon yüen, yeni texminen 240 milyon dollargha yetküzüshni pilanlanmaqtiken.

 “Tengritagh tori” ning yéqinda tarqatqan xewirige qarighanda, bu qurulush tamamlan'ghandin kéyin tarim deryasi hawzisidiki “Töt tarmaq menbe we bir asasliq éqin” , yeni xoten deryasi, yerken deryasi, aqsu deryasi, qaydu deryasi we tarim deryasining asasliq éqinigha tolghan lay-patqaqlarning yoshurun xewpi asasiy jehettin kontrol qilinip, bixeterlik derijisi omumyüzlük östürülidiken.

Halbuki, ötken esirning 60-70-yilliridin buyan bingtüen we uninggha qarashliq herqaysi diwiziyeler boz yer échish sho'ari bilen Uyghurlar “Ana derya” dep qaraydighan tarim deryasi wadisining ékologiyelik muhitini éghir derijide weyran qilghanliqi melumdur. Xitay da'irilirining nöwette tarim deryasini merkez qilghan su sistémisigha néme üchün bunche köp meblegh ajritishi we buning arqisigha néme chotlarning yoshurun'ghanliqi Uyghur diyarini tetqiq qilidighan mutexessislerning küchlük diqqitini qozghimaqta.

Amérikadiki xitay analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash muherriri xu ping ependi, xitay hökümitining Uyghur rayonida bu türdiki ul eslihe qurulushlirini yenimu kéngeytish, shundaqla uninggha zor meblegh ajritishining mahiyette xitay da'irilirining bir yürüsh iqtisadiy we siyasiy gherezlirini ishqa ashurush üchün ikenlikini ilgiri sürdi:

 “1953-Yili tunji qétimliq memliketlik nopus tekshürüsh élip bérilghanda, Uyghur rayonidiki asasliq yerlik millet Uyghurlarning sani omumiy nopusning %75 tin köprekini igileytti. Halbuki, 2020-yilidiki 7-qétimliq memliketlik nopus tekshürüshte, Uyghurlarning nopus sani rayon omumiy nopusning aran 40 pirsenttin köprek nisbetke chüshüp qalghan. Bu eslidiki omumiy nopusning töttin üch qismini igiligen Uyghurlar nopusining hazir rayon nopusining aran yérimighimu yetmeydighanliqini körsitidu. Démekki, otturida bir chong özgirish yüz bergen. Yeni buning sewebi, nurghun xitaylar Uyghur aptonom rayonigha köchüp bardi. Halbuki, Uyghur aptonom rayonining yerlik hökümitide heqiqiy aptonomiye hoquqi bolmighanliqi, yene kélip köchmenlerni kontrol qilish hoquqi bolmighanliqtin kélip chiqqan aqiwetlerning biridur. Éniq körüshke boliduki, xitay kompartiyesi yillardin buyan rayonning su qurulushi qatarliq bu xildiki türlük ul eslihe qurulushini yaxshilash we olturaq rayonlarni kéngeytish arqiliq, xitay köchmenlerni köchürüp kélip rayonni xitaylashturdi. Méningche rayondiki xitaylashturulushning küchiyishige egiship, kelgüside xitay köchmenler téximu köplep kélishi mumkin. ”

Derweqe, nöwette xitay hökümitining Uyghur diyarida özining mustemlike siyasitini yürgüzüsh arqiliq, Uyghur élige téximu köpligen xitay köchmenlerni köchürüp olturaqlashturuwatqanliqi melum.

Türkiyediki nopus tetqiqatchisi dilshad barishchi ependi radiyomizning ziyaritini qobul qildi. U sözide, xitay kompartiyesining Uyghur élini ishghal qilghandin kéyin, qedemmu qedem rayonning nopus (démukirafik) qurulma tüzülüshini özgertip, özining xitaylashturush siyasitini emeliyleshtürüshke urunup kéliwatqanliqini sherhlep ötti. U, xitay köchmenlerning köpiyishi netijiside Uyghurlarning eslidiki mewjut bolghan normal medeniyet muhitining pütünley weyran qilinip, éghir aqiwetlerni keltürüp chiqiriwatqanliqi heqqide toxtilip ötti.

U sözide yene xitayning ichkiri ölkiliridin xitay köchmenlerni Uyghur éligha yötkeshtek bu istratégiyesining Uyghurlarning milliy medeniyiti we diniy étiqadini suslashturush, hetta ularni yoqitish qedimini tézlitiwatqanliqini tilgha aldi.

Xu ping ependi bu heqte söz bolghanda, xitay da'irilirining yillardin béri atalmish “Tarim deryasini güllendürüsh” pilani astida élip bériwatqan su menbeliri we boz yer échishqa oxshash türlerge zor küch bilen meblegh séliwatqanliqini eskertti. Uning qarishiche, bu mahiyette xitayning Uyghurlarni tarqaqlashturup yoqitishtek irqiy qirghinchiliq siyasitining muhim bir qismi hésablinidiken.

U mundaq dédi: “Bu xitay kompartiyesining uzun muddetlik pilanidur. Melumki, hazir rayondiki xitay köchmen nopusining köpiyishi shiddet bilen éship bériwatidu. Yeni bu nechche on yilda nurghun özgirishler yüz berdi. Bundin kéyin bu xil özgirish téximu téz bolidu dep oylaymen. Méningche, bu xitayning Uyghur rayonigha nopus yötkesh tarixidiki eng téz sür'et bolup hésablinidu. Chünki xitay kompartiyesi hazir Uyghur rayonini xitaylashturushqa bar küchi bilen urunuwatidu. Bumu Uyghurlarni assimilyatsiye qilish we éritip tügitish usulidur. Nahayiti roshenki, xitay hökümiti xitay köchmenlirini köpeytish arqiliq Uyghurlarning öz yurtidiki nisbitini töwenlitishni meqset qilghan. Bu xitayning assimilyatsiye siyasitidiki muhim bir nuqtidur.”

Shübhisizki, tarim deryasining muhitini yaxshilash we qoghdash qurulushining jiddiy türde kéngeytilishi, közetküchilerde xitay hökümitining kelgüside zor miqdardiki xitay köchmenlirini Uyghur élige köchürüp yerleshtürüsh üchün teyyarliq qiliwatqanliqi heqqidiki texminlerni kücheytmekte.

Ilgiri yaponiyede tebi'iy jughrapiye kespiy boyiche oqughan, hazir amérikada yashawatqan doktor muxter chong ependi özining bu heqtiki inkasida, Uyghur élining ékologiyelik tebi'iy muhit shara'itidin qarighanda, nurghun jaylarning insanlarning yashishigha mas kelmeydighanliqini sherhlep körsetti.

Uning bildürüshiche, nöwettiki zor kölemlik su qurulushi, boz yer échish we nopus köpiyishi, Uyghur élining ékologiyelik muhitigha apet xaraktérlik éghir ziyanlarni élip kélidiken.

Mutexessislerning qarishiche, xitay hökümitining xitay köchmenlerni Uyghur éligha jiddiy rewishte jelp qilishi we rayonning nopus qurulmisini özgertishke urunushi, mahiyette rayondiki xitay bolmighan yerlik milletlerning xitaylashturulushini tézlitish, shuningdek irqiy qirghinchiliqini kücheytishtin bashqa nerse emes iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.