Адриян зениз: «әмди һәрикәткә өтмисәк тарихи җавабкарлиқимиз толиму еғир болиду»

Мухбиримиз нуриман
2020-06-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң уйғур қирғинчилиқ һәрикитиниң картон ипадилиниши.
Хитайниң уйғур қирғинчилиқ һәрикитиниң картон ипадилиниши.
Photo: RFA

«Пиланлиқ туғут», «туғутни чәкләш оператсийәси» «җәриманигә туғулған бала» дегән аталғулар уйғурларға натонуш болмиса керәк. Мәлум болушичә 1990-йилдин кейин уйғур районида шәһәрдикиләр икки, йезидикиләр үч пәрзәнтлик болуш сиясити йолға қоюлған. 2009-Йелидин кейин уйғурларға болған нопус контроллуқи артқан. 2016-Йилиниң башлирида техиму әвҗигә чиққан болуп, хитай компартийәсиниң пиланлиқ туғут сияситигә уйғун болмиған болмиған һәр қандақ аилиниң әзалири(әр яки аял) йиғивелиш лагерлириға соланған. Аилиниң қурбини йәтмигүдәк дәриҗидә еғир җәриманә қоюлған.

29-Июн германийәлик хитай тәтқиқатчиси адриян зениз дуня җамаәтчилики немә ишлар болуватқанлиқини биләлмәйватқан хитайниң сирлиқ «сақчи дөлити» - уйғур райониға аит йәнә бир партлиғуч характерлик һөҗҗәтни ашкарилап доклат елан қилди. Бу йил 17‏-феврал хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йолға қоюватқан лагер түзүмигә аит «қарақаш тизимлики» ни елан қилип, зор ғулғула қозғиғаниди.

28 Бәтлик «һамилидарлиқтин сақлиниш, мәҗбурий туғут чәкләш: хитай компартийәсиниң уйғурларниң туғулуш нисбитини контрол қилиш һәрикити» намлиқ һөҗҗәтлик доклатта тунҗи қетим хитай һөкүмитиниң «пиланлиқ туғут сиясити» гә аит рәсмий һөҗҗәтлиридики мәзмунлар вә бу сиясәтниң арқисиға йошурунған пиланлар ашкариланған.

Доклатта ашкариланған мәзмунларға қариғанда, әгәр хитай һөкүмитиниң туғут чәкләш сияситигә хилаплиқ қилғучилар лагерларға «тәрбийиләш» кә елип кетилидикән. Бу йил февралда ашкариланған қарақаш һөҗҗәтлиридә көрситилгән, кишиләрниң тутулуш сәвәблири буни испатлайду. Уйғурлар әң көп олтурақлашқан қәшқәр вә хотәндин ибарәт бу икки райондики уйғур нопуси 2015-йилидин башлап тик сизиқ билән төвәнләп маңған. 2020-Йилиға кәлгәндә нопусниң көпийиш нисбити нөл болуш әмәлгә ашурулған.

Доклатта уйғурларниң нопусиниң қаттиқ контрол қелиниши билән бир вақитта зор көләмдә хитай нопусиниң уйғур райониға көчүрүлүши уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиш пиланиниң бир қисми дейилгән.

Америка хәлқара дини ишлар комитети 30-июн «уйғур мусулман аяллириға елип берилған мәҗбурий туғут чәкләш ирқий қирғинчилиқниң испати» дәп баянат елан қилди. Хәлқара диний ишлар комитетниң комиссари нури түркәл әпәнди бу һәқтә мундақ деди: «нәччә вақиттин бири ирқий қирғинчилиққа сүпәт сөзи ишлитип ‹мәдәнийәт қирғинчилиқи'дәп кәлгән. Һазирқи пакитлар шуни көрситип туруптуки хитайларниң уйғурларға йүргүзгән сиясити опочуқ ирқий қирғинчилиқ».

Һөҗҗәткә асасланғанда, 2019-йили уйғур райониниң җәнубидики төт вилайәттә туғут йешидики аялларниң кәм дегәндә 80% ини туғуттин сақлиниш оператсийәси (IUD яки һамилидарлиқтин сақлиниш) қилдурған. 2018-Йилидики статистикиға қариғанда, барлиқ йеңи туғуттин сақлиниш орунлаштурушлириниң 80% пүтүн хитай нопусиниң 1.8 Пирсәнтини тәшкил қилидиған уйғур районида елип берилған.

Америка ташқи ишлар министири майик помпийо уйқуларға илип бериливатқан бу ечинишлиқ бастуруш қилмишини тохтитишқа чақирди. Әнглийә парламенти әзаси ийән данкин болса уйғурларға очуқ «ирқи қирғинчилиқ йүргүзүлүватиду», деди.

Хәлқараниң диққитини уйғурларға қаритишқа сәвәб болған бу доклатни тәйярлиған тәтқиқатчи адриян зениз әпәнди зияритимизни қобул қилди. У, хитай һакимийити һазирқи һаят яшаватқан уйғурларни йоқитивәтмигән тәқдирдиму, буниңдин кейин туғулидиған уйғурниң санини контрол қилиш арқилиқ уйғурларни системилиқ ассимилятсийә қилип йоқиталайдиғанлиқини тәкитлиди. У йәнә мундақ деди: «хитайниң бу сиясити узун муддәтлик уйғур нопусини азайтиш пилани. Нопус аз болғанда контрол қилиш асан болиду. Үзлүксиз хитай нопусини уйғур райониға йөткәватқанлиқи мәлум, бу бесивелинған земинға йүргүзүлидиған сиясәтниң бири. Уйғур нопусини контрол қилиш, хитай нопусини уйғур райониға көчүрүш вә хитайларға уйғур қизлирини мәҗбурий той қилдуруш қатарлиқ бу үч түрлүк сиясәт уйғур районини контрол қилиш ситратигийәсидур».

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институтиниң мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди хитайниң бу ситратигийәси һәққидә тохтилип мундақ деди: «бу вәһший сиясәтниң асасий мәқсити уйғурларни түптин йоқитиш болуп, адриян зенизниң бу доклати буни испатлиди. Хәлқара тәшкилатлар бу ирқий қирғинчиққа қарши туруватиду. Бу доклаттин кейин уйғурларниң нопусини қоғдап қилиш иеһтималлиқи ашиду».

Ахирида адириян зиниз әпәнди дуня җамаәтчиликигә шундақ хитаб қилди: «уйғур районида йүз бериватқан вәһшийликни тохтитиш бизниң әхлақи вә инсани бурчимиз. Мән җиддий қануни қарарларниң чиқирилишини үмид қилимән. Әгәр вақтида һәрикәт қоллинилмайдикән, тарих алдидики инсаний җавабкарлиқимиз толиму еғир болиду вә бу инсанийәт тарихидики мәңгүлүк дағ болуп қалиду».

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт