Профессор ташполат тейипниң тәқдири хәлқарада җиддий инкас қозғиди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-09-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Бөлгүнчилик» билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған, шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип әпәнди париж университетида пәхрий профессорлуқ гуваһнамисини тапшуруп елиш мурасимида. 2008-Йили ноябир.
«Бөлгүнчилик» билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған, шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип әпәнди париж университетида пәхрий профессорлуқ гуваһнамисини тапшуруп елиш мурасимида. 2008-Йили ноябир.
Nuri Tiyip

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 9‏-сентәбир, җиддий һәрикәт чақириқи елан қилип, хәлқарадики әзалирини хитай һөкүмитиниң шинҗаң университетиниң сабиқ мудири ташполат тейипқа сентәбир ейи ичидә өлүм җазасини иҗра қилишини дәрһал тохтитиши үчүн хитай рәиси ши җинпиңға биваситә имзалиқ тәләп хети йоллаш һәрикитигә җиддий аваз қошушқа чақириқ қилған. Чақириқта профессор ташполат тейипниң бир уйғур зиялийси икәнлики, хитай һөкүмитиниң униң үстидин мәхпий вә адаләтсиз һалда сот ечип җаза һөкүм қилғанлиқи, шундақла униң 2017-йили тутқун қилинип мәҗбурий һалда из-дерәксиз қиливетилгәндин буян һазирғичә униң немә җинайәт өткүзгәнлики вә қәйәрдә икәнликидин мәлумат берилмигәнликидәк әһваллар тонуштурулған.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиңға қаритип йезилған имзалиқ мәктупта, бөлгүнчилик җинайити артилған профессор таш полат тейипқа берилгән кечиктүрүп өлүм җазаси иҗра қилиш һөкүминиң, униң әгәр башқа җинайәт артилмиған тәқдирдә икки йилдин кейин җинайитиниң йениклитилиш еһтималини өз ичигә алидиғанлиқи изаһланған. Хәттә йәнә нөвәттә профессор ташполат тейипниң һаят-мамати қаш-кирпикниң арисида қалғанлиқидәк тәхирсиз бир вәзийәттә, ши җинпиңниң ташполат тейипкә өлүм җазаси иҗра қилиш пиланини дәрһал әмәлдин қалдуруши вә уни дәрһал шәртсиз қоюп бериши, әгәр униң хәлқарадики қанунларға хилап җинайәт садир қилғанлиқи һәққидә дәлил-испатлар болған тәқдирдә у хәлқара етирап қилинған қануний өлчәм бойичә сотлиниши керәклики тәләп қилинған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати асия ишлири директори фирансиско бенкосми, хитай һөкүмитиниң уйғур зиялийси ташполат тейип үстидин 2018-йили ахири чиқарған өлүм җазасини немә үчүн һазир бундақ җиддий иҗра қилмақчи болиду? дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: «әпсуслинарлиқи, ташполатниң аилисидикиләр бизни немә үчүн һазир иҗра қилинмақчи икәнлики һәққидә толуқлима мәлуматлар билән тәминлийәлмигән болғачқа бу доклатни мушу хил шәкилдә йезишқа мәҗбур болдуқ. Тәшкилатимизниң көп тәрәплик учур вә мәлуматлар үстидин тәкшүрүш елип бериштәк системимиз бар. Биз илгириму хитайниң әдлийә системисиниң очуқ ашкара әмәслики һәққидиму доклатлар елан қилған. Әмма бейҗиңниң мундақ бир һөрмәткә сазавәр киши үстидин мундақ бир қарарни давамлаштуруши кишиләрниң уйғурларға вә шинҗаңда йүз бериватқан мәсилиләргә болған сәзгүрлүкини ашуриду халас».

Фирансиско әпәнди, гәрчә ташполат тейипқа өлүм җазасини иҗра қилиш вақти ениқ болмисиму әмма хитай һөкүмитиниң уни сентәбир ейи ичидә иҗра қилмақчи икәнликидәк мәлуматниң, ташполат тейипниң аилисидикиләр вә башқилар болуп коп тәрәплимилик учур мәнбәлиридин игә болунған ишәнчлик хәвәр икәнлики, хәлқара кәчүрүм тәшкилатниң пәқәт пәвқуладдә тәхирсиз җиддий мәсилиләр һәққидә бу хил җиддий һәрикәт чақириқи елан қилидиғанлиқини тәкитлиди. У йәнә хитай мәркизи һөкүмити яки әдлийә тармақлири һәм уйғур аптоном райони даирилириниңму буниңға техичә инкас қайтурмиғанлиқиниму изаһлап өтти.

Франсиско әпәндидин 400 дин артуқ уйғур сәрхил зиялийлириниң лагерларға вә яки түрмиләргә қамалғанлиқи ашкариланған бир пәйттә ташполат тейипниң өлүм җазасиға һөкүм қилинишиниң немидин дерәк беридиғанлиқини сориғинимизда у өз әндишисини мундақ баян қилди: «ташполат тейипниң делоси бизгә хитай һөкүмитиниң уйғурларни лагерларға қамашта ‹қайта тәрбийәләш' елип бериватимиз дегән тәшвиқатлириниң ялғанлиқиниң испати. Бу җайда нурғун юқири сәвийәлик зиялийлар бар, уларниң сәвәбсиз тутқун қилинип, әркинликидин мәһрум қилинғандин сирт, һәр түрлүк җаза вә қийин-қистақларға елиниши пүтүнләй адаләтсизликтур вә инсанлиққа хилап, бу шундақла хитайниң қоли астида һечкимниң бихәтәр әмәсликини, хитайдики азсанлиқ милләтләрниң кишилик һоқуқ вәзийитиниң кәлгүсиниң қандақ болидиғанлиқидин дерәк бериду».

Ахирида у йәнә тәкитләп: «өлүм җазаси техи иҗра қилинмиған әһвалда мәсилигә хәлқара җәмийәтниң диққитини қозғаш вә хитайниң буни иҗра қилишни тохтитиши вә ташполат тейипниң қоюп берилиши үчүн бесим ишлитиштә йәнә пурсәт бар дәп қараймән» деди. Франсиско әпәнди, әгәр мушундақ вәзийәттә америка һөкүмитиниң хитай әмәлдарлирини җазалаш үчүн хәлқара магнитский қанунини йолға қойса вә уйғур кишилик қанун лайиһәсини мақуллиса, буниң интайин муһим рол ойнайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Телефонлар уланмиғанлиқи сәвәблик профессор ташполат тейипниң уйғур дияридики аилә әзалиридин тәпсилий мәлумат елиш имканийити болмиди, әмма ташполат тейипниң америкадики иниси нури тейип әпәнди хитай һөкүмитиниң акисиға берилгән өлүм җазасини муддәттин бурун иҗра қилиш қарари алғанлиқини хәвәрдин көргәндин башқа өзи яки аилисидикиләргә хитай һөкүмитиниң уқтуруш қилмиғанлиқини билдүрди. Нури тейип әпәндиниң ейтишичә, әмәлийәттә акиси билән 18 йилдин буян һеч алақә қилип бақмиғандин сирт йеқинқи икки йилда униң башқа аилә әзалири биләнму биваситә алақиси пүтүнләй үзүлгәникән.

Нури тейип әпәнди: «һазир мениң акамла әмәс, йәнә пүтүн милләт охшаш тәқдиргә йолуқмақта, улар бу земинниң игиси болғанлиқи үчүнла хитай тәрипидин акамға охшаш наһәқ җазаланмақта вә өлтүрүлмәктә. Бу, хитайниң уйғурларға мәдәнийәт қирғинчилиқила әмәс ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқини көрситиду» деди вә шундақла пүтүн уйғурларни һәмдә хәлқара җәмийәтни бу қирғинчилиқни тосуп қелиш үчүн тиришчанлиқ көрситишкә чақириқ қилидиғанлиқини билдүрди.

Шинҗаң университетиниң сабиқ мудири ташполат тейип, хитай һөкүмитиниң әң дәсләп «икки йүзлимичилик» билән җазалиған уйғур кадирлири вә тонулған зиялийлириниң бири. Хитай һөкүмити өмрини уйғур дияриниң җуғрапийә илмигә атиған бу юқири сәвийәлик зиялийни әйни чағда етирап қилип, шинҗаң университетиниң мудирлиқиға өстүргән вә униң хизмәтлиригә һәм тәтқиқатлириға юқири баһа бәргәниди. Инкаслардин мәлум болушичә, хитай һөкүмити уни «икки йүзлимичиләргә қаттиқ зәрбә бериш» һәрикитидә сотлап ахири өлүм җазасиға һөкүм қилған. Бу вәқә дуня ахбаратидиму зор ғулғула қозғиғаниди. Уйғурлар арисида бу, хитай һөкүмитиниң уйғурларға бәргән агаһландуруш сигнали сүпитидә мулаһизә қилинғаниди. Баш штаби түркийәдики уйғур академийәсиниң иҗраийә рәиси алдулһәмит қарахан, «хитайниң бир илмий тәтқиқатчини йоқилаң баһанә билән өлүм җазасиға буйруп уни иҗра қилиши хитайниң уйғурлар үстидин қирғинчилиқ елип бериватқанлиқиниң йәнә бир испати» деди.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң мәсуллиридин адвокат нури түркәл әпәнди инкас қайтуруп, америка вә хәлқара җәмийәтни ташполат тейипни қутқузуп қелиш үчүн җиддий һәрикәткә өтүшкә чақириқ қилиш билән биргә, хитай һакимийитидики қарар чиқириш һоқуқи болғанларниң ташполат тейипниң һаятиға замин болуш пиланидин ваз кечишини тәшәббус қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт