"Bankok partlash weqesi" diki Uyghur gumandarlarning sotigha xitay terjiman seweblik kölengge chüshken

Muxbirimiz erkin
2021-08-18
Share
tayland-partlash-neq-meydan-1.jpg 20 Adem ölgen, 120 din artuq ademni yarilandurghan bomba partlash weqesi yüz bergen bangkoktiki érawan ibadetxanisi. 2015-Yili 18-awghust, tayland.
AFP

2015-Yili 17-‍awghust küni tayland paytexti bankoktiki bir hindi ibadetxanisida yüz bergen partlashqa chétishliq, dep qolgha élin'ghan ikki neper Uyghurning sotining adil we terepsizliki, xitay teminligen terjiman seweblik endishe qozghighan.

Melum bolushiche, tayland jinayi ishlar soti xitayning terjimen ewetish telipini qobul qilghan bolup, nöwette sot terjimanning kéler ayda yétip kélishini kütmekte iken.

"Adam qaratagh" digen isim bilen tonulghan bilal muhemmet bilen mir'eli yüsüp 2017-yili 17-awghust küni bankoktiki "Ériwan ibadetxanisi" da yüz bergen partlashtin ikki hepte kéyin qolgha élin'ghan. Bilal muhemmet eyni chaghda 31 yash, mir'eli yüsüp 28 yashta idi. Nöwette bu délogha neq 6 yil bolghan bolsimu, lékin bu jeryanda ularning soti köp qétim kéchiktürülgen yaki tosqunluqqa uchrap kelgen.

Her ‍ikki gumandar özlirining gunahsiz ikenlikide ching turuwatqan bolup, ular tayland jinayi ishlar sotida hazirgha qeder jiddiy rewishte sotlinip baqmighan.

Gumandarlardin bilal muhemmetning adwokati chuchart kanpayning 17-awghust "Bénar xewerliri" ge ashkarlishiche, "Sot yéqinda ulargha xitay elchixanisi belgiligen terjimanning 9-ayda yétip kélishi mümkinliki" ni éytqan. Adwokat kanpay "Gumandarlar buninggha qoshulmisimu, biraq sot ularning bu orunlashturushqa emel qilishi kéreklikini bildürdi," dégen.

Sotning bu orunlashturushi gumandarlarning ret qilishigha uchrapla qalmay, kishilik hoquq teshkilatliridimu sotning adil we terepsizlikige kölengge chüshüridighanliqi toghrisida endishe qozghighan. Uyghurlar mesilisige yéqindin arliship kéliwatqan tayland kishilik hoquq teshkilatliridin "Xelq hoquqi fondi" ning dériktori chalida tajaronsukning éytishiche, xitay elchixanisining terjimanigha ishen'gili bolmaydiken.

U 18-awghust bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, mundaq didi: "Ular bu terjiman'gha ishenmeydu. Adette men ‍özümmu shexsen xitay elchixanisi chiqarghan terjiman'gha ishenmeymen. Ularning adwokatimu uninggha ishenmeydu. Biraq hazirche bizning bashqa tallash yollimiz yoq. Chünki sot köp qétim qayta-qayta kéchiktürüldi. Eger bu qétim yene kéchiktürülse, sot yene qachan échilidu, qanchilik kéchikidu, bilmeymiz, shuningghiche ular bek uzun yétip kétidu. Shunga biz hazir Uyghurlargha dostane bir terjiman tépip, gumandarlarni sotning adil bolidighanliqi toghrisida xatirjem qilishimiz lazim."

Biraq chalidaning éytishiche, nöwette terepsiz bir terjimanning taylandqa kélip terjimanliq qilishi mumkin bolsimu, biraq korona wirusi yuqumi buninggha qiyinchiliq tughdurmaqta iken. U bu terjimanning qaysiy dölettin kélishi, waksina urghuzghan yaki urghuzmighanliqigha baghliq ikenlikini bildürdi. Uning éytishiche, resmi sot bu yil 11-ayda bashlinishi mumkin iken.

Chalida mundaq deydu: "Sotning teyyarliqi 10-ayning 11-künliri bashlinidu. Bu resmiy sot emes, bu peqet teyyarliq. Buningda gumandarlar bilen adwokat, adwukat bilen sotchi otturisida körüshüshler bolup, axiriqi sot küni toghrisida sözlishidu. Shunga bu öktebir sotning teyyarliq basquchi. Bu basquchta sotning qanche kün dawamlishidighanliqi, qanche guwahchining shahitliq béridighanliqi muzakire qilinidu. Méningche, belkim sot 11-‍ayda échilishi mumkin. Shunga biz Uyghur dostlirimiz bilen yardem sorap alaqilishishqa tirishiwatimiz. Awstraliyediki Uyghur terjiman korona yuqumi seweblik kélelmeydighandek qilidu. Bolsa amérika yaki kanadadiki bashqa Uyghurlarni kelsiken, deymiz."

Bilal muhemmet bilen mir'eli yüsüp esli 2014-yilidiki herbiy ‍özgirishte bash ministir yingluk shwatnarani aghduruwétip, hakimiyetni tartilwalghan herbiy hökümet teripidin herbiy sotta sotlan'ghan. Lékin bu nurghun kishiler teripidin adil bolmighan siyasi xaraktérlik sot, dep eyiblen'gen. Lékin ularning délosi 2019-yili 11-ayda yéngi chiqqan hökümet teripidin jenubiy bankok jinayi ishlar sot mehkimisige ewetilgen idi.

Kanadadiki "Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi" namliq kishilik hoquq teshkilatining dériktori memet toxitining éytishiche, kanadadiki bezi terepsiz terjimanlar gumandarlarning adwokati bilen alaqiliship, ‍özlirining xalisane terjiman bolush arzusini bildürgen, lékin hazirgha qeder héchqandaq jawap kelmigen. U: "Biz terjimanliq qilishqa salahiyiti toshudighan bir bir qérindishimizning uchurini tayland terepke yollap berduq. Lékin bizge hazirgha qeder jawap kelmidi. Bu bu terjimanni qobul qilamdu-qilmamdu, bilmeymiz," dédi.

Memet toxti tayland sotining gumandarlarni xitay elchixanisi teminligen terjimanni ishlitishke mejburlishi endishe qilarliq ehwal ikenliki, sotning bu herkiti uning "Adil, musteqil hem terepsizlikige su'al peyda qilidighanliqi" ni bildürdi.

Melum bolushiche, gumandarlardin bilal muhemmet xitaychini taza bilip ketmeydiken. U Uyghur terjiman bolushini telep qilidiken. Mir'eli yüsüp én'gilizchini bilsimu, biraq taza rawan emes iken.

Gumandarlar qolgha élinip herbi sotta sotlan'ghan deslepki mezglde ‍özlirining ten jazasigha uchrighanliqini ilgiri sürgen idi. Chalida 18-awghust ziyaritimizni qobul qilghanda, gumandarlarning ehwali heqqide toxtilip, özlirining gumandarlar bilen körüshemeydighanliqi, lékin adwokatning körüshidighanliqi, ularning ten jazasidin xali ikenlikini bildürdi.

‍U mundaq dédi: "Adette adwokat türmige bérip gumandarlar bilen körüsheleydu. Biraq bizge yol qoymaydu. Chünki bu délo bek sezgür bolghachqa bashqilargha ruxset qilmaydu. Peqet adwokatlarghila yol qoyulidu. Ular eyibleshni ret qilip kelgen bolsimu, lékin yenila sotning basquchidin ötüshi kérek. Ularning burun ten jazasigha uchrighanliqini bek bilip ketmeymen. Kamirgha ‍it ekirgenlikige a'it weqelerni anglidim, biraq itqa talattimu-talatmidimu, bularni bek bilmeymen. Lékin hazir bundaq ishlar mewjut emes."

Bilal muhemmet bilen mir'eli yüsüpke ilgiri sirajidin bahadirof isimlik bir ‍özbék terjimanliq qilghan. Bahadirof 2016-yili 5-ayda "Zeherlik chékimlikke chétishliq" dep tutqun qilinip, kéyinrek képilge qoyup bérilgen idi.

2015-Yili yüz bergen "Ériwan ibadeti'anisi" diki partlashta 20 kishi ölgen, 100 din artuq adem yarilan'ghan. Közetküchiler, partlashni tayland hökümitining shu yili 7-ayda 115 dek Uyghur musapirini xitaygha ötküzüp bergenlikidin öch élish hujumi dep qarighan bolsimu, biraq tayland hökümiti weqening térorliq hujumi ikenlikini ret qilghan. Da'iriler weqeni "Adem etkeschilirining öch élish jinayiti" dep élan qilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet