B d t taylandtiki Uyghur siyasiy panahlan'ghuchilirigha yardemde bolushni ret qilghan

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.05.19
tayland-uyghur-musapir.jpg Panahlinish ornidiki xotun-baliliri bilen körüshtürülüp bolun'ghandin kéyin, jenubiy taylandning sungxla shehiridiki tutup turush ornigha élip méngilghan Uyghur erler. 2014-Yili 26-mart.
REUTERS

B d t musapirlar mehkimisi her yili dunyaning her qaysi jaylirida milyonlighan musapir we siyasiy panahlan'ghuchilargha yardemde bolsimu, lékin uning taylandtiki 40 nechche neper Uyghur siyasiy panahlan'ghuchigha yardemde bolushni ret qilghanliqi ilgiri sürülmekte.

B d t musapirlar mehkimisining yéqinda ashkarilan'ghan ichki höjjetliridin neqil keltürüp bérilgen xewerlerde, tayland hökümitining ilgiri yéqinqi 10 yildin buyan tayland lagérlirida hayati tehdit astidiki intayin nachar shara'itta tutup turuluwatqan 48 neper Uyghur siyasiy panahlan'ghuchigha yardem bérish heqqide iltimasta bolghanliqi, lékin b d t musapirlar mehkimisining ret qilishigha uchrighanliqi bildürülgen.

Halbuki, b d t musapirlar mehkimisi özlirining Uyghurlar mesilisini izchil tayland da'irilirining aldigha qoyup kéliwatqanliqi, emma tayland da'irilirining hazirgha qeder musapirlar bilen uchrishish hem bir hel qilish charisi tépishta hemkarlashmaywatqanliqini bildürmekte. “Yéngi insanperwerlik” namliq musteqil axbarat orginining yéqinda élan qilghan bu heqtiki xewiride, b d t musapirlar mehkimisining Uyghur musapirlirigha da'ir ichki höjjetliridin tayland hökümitining buningdin besh yil awwal b d t musapirlar mehkimisige Uyghur musapirlirining mesilisini hel qilishqa yardemde bolushini telep qilip gheyri-resmiy iltimasta bolghanliqi, emma b d t xadimining buninggha qarshi tewsiyede bolghanliqini ilgiri sürgen.

 “Yéngi insanperwerlik” ning xewiride, “B d t musapirlar mehkimisining tereddutsizlinishte ular béyjingning achchiqini keltürüp qoyushtin, uning bu organ bilen bolghan hemkarliqi we béridighan i'ane pulini azaytishidin endishe qilghanliqi” bildürülgen idi. B d t musapirlar mehkimisining ichki höjjetlirini oqughan, “Hoquqni mustehkemlesh” namliq kishilik hoquq teshkilatining diréktori jon kyunléy (John Quinley III) ning bildürüshiche, b d t musapirlar mehkimisining ichki höjjetliri uning Uyghur musapirlirining waqitsiz tutup turulushini hel qilishta aktip bolmighanliqini körsetmekte iken.

Jon kyunléy mundaq deydu: “Men b d t ning Uyghur musapirlirigha tutqan pozitsiyesige alaqidar her ikki ichki höjjetni oqup hem közdin kechürüp chiqtim. Buningdin biz shuni éytalaymizki, b d t Uyghur musapirlirining waqitsiz tutup turulushini hel qilishta aktip bolmighan.” jon kyunléyning 16-may bu heqtiki mexsus ziyaritimizni qobul qilghanda qeyt qilishiche, “Höjjetler tayland da'irilirining b d t musapirlar mehkimisidin yardem telep qilghan bolsimu, biraq b d t musapirlar mehkimisining buninggha inkas qayturushta ezmilik qilghanliqini körsetmekte” iken.

Halbuki, b d t musapirlar mehkimisi 15-may küni radiyomiz muxbirigha bergen bu heqtiki mexsus yazma bayanatida, özlirining Uyghur musapirlar mesilisini tayland hökümitining aldigha aktip rewishte qoyup kelgenliki we buningdin kéyinmu qoyushni dawamlashturidighanliqi, emma tayland hökümitining ularning musapirlar bilen körüshüshige hazirgha qeder yol qoymaywatqanliqini bildürdi. Yazma bayanatta mundaq déyilgen: “Halbuki, b d t musapirlar mehkimisining bu mesilini tayland da'irilirining aldigha aktip rewishte qoyup kelgenliki we dawamliq qoyidighanliqini éytalaymiz. Biraq teleplirimizge qarimay, héchbir waqit musapirlar bilen uchrishishimiz yaki bu déloni hel qilish chariside bolushqa yol qoyulmidi. ”

B d t musapirlar mehkimisining asiya-tinch okyan rayoni bayanatchisi babar balochning namida élan qilin'ghan bayanatta körsitilishiche, “Buning eksinche pikirlerde bolush, bolup ötken ishlarni xata chüshinish hésablinidiken. ” b d t musapirlar mehkimisi bayanatta yene Uyghur musapirlar mesilisige a'it konkrét détallarni ashkarilashni ret qilip, buning “Mexpiyetlik cheklimisi, shundaqla yuqiri derijide sezgür bolghan bir mesilini hel qilish tirishqanliqlirigha jiddiy buzghunchiliq qilmasliq közde tutulghanliqi” ni éytqan.

Jon kyunléyning qeyt qilishiche, b d t musapirlar mehkimisining höjjetliri uning Uyghur musapirlar mesiliside ezmilik qilishta béyjingdin endishe qilghanliqini körsetmekte iken. Jon kyunléy mundaq deydu: “Höjjetler (Uyghur) musapirlar mesilisining bezi siyasiy seweblerdin arqigha sörelgenlikini körsetmekte. Bu yerde béyjingdin qorqush ehwali mewjut. Chünki béyjingning b d t musapirlar mehkimisi bilen Uyghurlarni tutqun qilish mesilisini yumshitishqa tirishiwatqanliqi seweblik bésim qilishtin qachqan bolushi mumkin. ”

B d t musapirlar mehkimisining ichki höjjetliride, tayland hökümitining 2020-yili b d t musapirlar mehkimisige Uyghurlarning waqitsiz tutup turulushini hel qilish üchün uning aktip rol oynishini telep qilghanliqi, emma b d t musapirlar mehkimisi xadimining buninggha qarshi tewsiyede bolghanliqi qeyt qilin'ghanliqini bildürmekte. Melum bolushiche, eyni waqittiki 48 neper Uyghur siyasiy panahlan'ghuchidin hazir 41 nepiri qalghan. Besh neper siyasiy panahlan'ghuchining 2020-yili lagérdin qéchishqa urunushi seweblik qamaqqa höküm qilin'ghanliqi, ikki neper siyasiy panahlan'ghuchining késel sewebidin wapat bolghanliqi melum.

B d t musapirlar mehkimisi ret qilghan bolsimu, emma uning Uyghur musapirlar mesilisidiki pozitsiyesige da'ir xewerler kishilik hoquq teshkilatlirining eyiblishige uchrimaqta. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri mu'awin diréktori maya wangning (Maya Wong) qarishiche, b d t musapirlar mehkimisining pozitsiyesi “Yirginchlik” iken.

Maya wang mundaq deydu: “B d t musapirlar mehkimisining 3-döletke layaqetlik musapirlarni orunlashturushni öz ichige alghan musapirlarni qoghdash mejburiyiti bar. Méningche, bu doklattiki hadise yirginchlik, bu doklatqa asaslan'ghanda, b d t musapirlar mehkimisi Uyghurlarni dawamliq musapirlar lagérida tutup turushni qarar qilghandek qilidu. Chünki u xitayning i'ane pulidin ayrilip qélishtin qorqqandek qilidu.”

Maya wangning körsitishiche, bu hadise xitay iqtisadiy küchining b d t sistémisigha qandaq tesir körsitiwatqanliqini ashkarilap béridiken. Maya wang mundaq deydu: “Méningche, bu hadise xitay iqtisadiy küchining b d t sistémisigha, jümlidin uning kespiy organliri we b d t ni teshkil qilghan döletlerge qandaq tesir qiliwatqanliqini körsitip béridu. Shunga bu kishini endishige salghan bir xewer. ” maya wangning qeyt qilishiche, “B d t musapirlar mehkimisi xataliqini derhal tüzitishi, shundaqla derhal heriketke ötüp, Uyghur musapirlirini orunlashturush tirishchanliqini hessilep ashurushi kérek” iken.

Halbuki, Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqat we pa'aliyet ishlirigha mes'ul mu'awin diréktori pétér irwin (Peter Irwin), Uyghur musapirlirining taylandta yillardin béri sewebsiz tutup turulushi “Qorqunchluq” hem “Bimenilik” iken. Pétér irwin 16-may bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Bu délodiki hazir taylandning bangkok shehiride tutup turuluwatqan Uyghurlardin peqet 40 tek adem qaldi. Buning özi qorqunchluq. Bir top yaki shexsni bulargha oxshash héchqandaq eyiblimey, sotlimay xalighanche tutup turush pütünley bimenilik. ”

Nöwette, tayland lagérliridiki Uyghur musapirlirining turmush shara'iti we salametlik ehwali kishilik hoquq teshkilatlirini endishige séliwatqan mesililerning biri. Melum bolushiche, yéqinqi ikki yil ichide Uyghur musapirliridin ikki kishi késellik sewebidin wapat bolghan. Pétér irwin, Uyghur musapirlirining derhal qoyup bérilmise, téximu köp kishining ölüshi mumkinlikini agahlanduridu. Pétér irwin bu heqte mundaq deydu: “Tayland lagérlirida tutup turuluwatqan Uyghurlardin ikki kishi késellik sewebidin wapat bolghan idi. B d t mutexessislirining néme déyishidin qet'iynezer, insanperwerlik we exlaq nuqtisidin bolsimu, bu kishiler qoyup bérilishi kérek. Sizmu bilgendek, ötken yili bu kishilerdin bir qanchisi salametlik we tutup turush ornining nachar shara'iti sewebidin wapat boldi. Eger bu délo hel qilinmisa, aldimizdiki yillarda téximu köp kishi wapat bolushi mumkin. Bu kishilerni bundaq waqitsiz solash heqiqeten telwilik” .

Melum bolushiche, b d t höjjetliride “Tayland hökümitining 2019-yildin béri b d t musapirlar mehkimisidin bu mesilige hel qilish charisi tépishini telep qilishi kücheygenliki” , “Belkim tayland b d t musapirlar mehkimisining Uyghur tutqunlar bilen uchrishishigha yol qoyushi mumkinliki” , emma oxshash bir waqitta tayland da'irilirining tewsiyesige guman bilen qarighanliqi qeyt qilinmaqta iken. Bir höjjette, “B d t ishxanisi, belkim tayland xitayning ghezipini burashta b d t musapirlar mehkimisini qalqan qilip qollinishi mumkin, dep qaraydu” déyilgenliki we musapirlar ishxanisi 2020-yilining axirlirida “Tayland da'iriliri b d t musapirlar ishxanisi bilen resmiy alaqide bolushtin burun aktip qedem almasliq” ni qarar qilghanliqi tekitlen'gen.

Yene bir höjjette, “B d t musapirlar mehkimisining xitaydiki pa'aliyitining selbiy tesirge uchrash xewpi” , shuningdek xitayning “B d t musapirlar mehkimisini pul bilen teminlishi we qollishi” gha tesir yétishi heqqide agahlandurghanliqi qeyt qilinmaqta. Melum bolushiche, 7 milyon 700 ming dollarliq bu meblegh musapirlar mehkimisining 10 kishilik xizmet orni we türini öz ichige alghan iken.

Jon kyunléy, b d t musapirlar mehkimisining hökümetlerni renjitip qoyushni xalimisimu, emma Uyghurlarning ziyankeshlikke uchrawatqanliqi heqqide ishenchlik deliller barliqini, shunga ulargha panahliq salahiyiti bérishi kéreklikini tekitleydu. Jon kyunléy mundaq deydu: “Ular hökümetler bilen bolghan alaqini buzup qoyushni, pulning toxtap qélishini, hökümetlerni renjitip qoyushni, bolupmu Uyghurlar mesiliside xitayni renjitip qoyushni xalimisimu, emma Uyghurlargha musapirlar mehkimisining panahliq salahiyiti bérilishi we ularning derhal 3-döletke orunlishishigha kapaletlik qilish kérek. ”

B d t musapirlar mehkimisining ichki höjjiti, b d t kishilik hoquq tekshürgüchilirining bu yilning bashlirida tayland hökümitige doklat yollap, Uyghur musapirlirining weziyitidin endishe qiliwatqanliqi we ularning ehwali heqqide uchur bilen telep qilishining arqisidinla ashkarilandi. B d t kishilik hoquq tekshürgüchilirining bu yil 2-ayda yollighan doklatida, tayland hökümitining musapirlarni sewebsiz uzun muddet tutup turushning xalighanche tutqun'gha kiridighanliqi agahlandurulghan, shundaqla ulardin özlirini Uyghur tutqunlirining ehwali, tutqunlarning a'ilisi, adwokati we ular xalighan kishiler bilen körüshüshige yol qoyulghan qoyulmighanliqigha a'it tepsiliy uchur bilen teminlishi telep qilin'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.