Тайландтики уйғурлардин йәнә бир қутқузуш мураҗиити: “7 йилға созулған үмидсизлик”

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-02-26
Share
taylandtiki-Uyghurlardin-Xet-202002.png Тайландниң мусапирлар лагерлиридики уйғурларниң “7 йилға созулған үмидсизлик” темисида елан қилинған хети. 2020-Йили 1-феврал.
medium.com

Тайландниң мусапирлар лагерлиридики уйғурларниң “7 йилға созулған үмидсизлик” темисидики, америкадин тарқитилидиған иҗтимаий учур-ахбарат васитиси тори “медиум” да елан қилинған хети, 2014-йилидин башлап тайландниң охшимиған мусапирлар лагерлирида туруватқан 52 нәпәр уйғурниң изтираплар ичидә дуняға қилған йәнә бир қетимлиқ “қутқузуш мураҗиити” дур.

Бу мураҗиәтнамә йеқинқи күнләрдә йәнә уйғур вә түрк тиллирида башқа иҗтимаий таратқулардиму тарқалған. 

Тайландтики уйғурлар өзлириниң мәзкур мураҗиәт хетидә аввалқиға охшаш тайландтики тутуп туруш орунлирға қамалған уйғурларниң бир қисминиң хитайға йоллинип, йәнә бир қисминиң түркийәгә йолға селинғанлиқи, уларниң аилилириниң парчилинип, қериндашлириниң бир-биридин айрилғанлиқи, бу җәрянда бәзи балиларниң йетим болуп қалғанлиқи, һәтта бәзиләрниң һаятидин айрилғанлиқи билдүрүлгән. Мураҗиәттә йәнә тайландниң 5 мусапирларни тутуп туруш орнидики уйғурларниң әркинликтин мәһрум, тамақ, ятақ вә давалиниш шараитлири интайин начар болған қийинчилиқта туруватқанлиқи, бир қисим уйғурларниң әнә шу хил начар шараит түпәйли қаза қилғанлиқи, һәтта қийинчилиққа бәрдашлиқ берәлмәй өлүвелиш һадисилириниңму йүз бәргәнлики қәйт қилинған.

Мәзкур уйғурлар өз мураҗитидә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мусапирлар комитети, америка һөкүмити вә башқа барлиқ кишилик һоқуқ вә инсанпәрвәрликни үстүн көридиған дөләт һәм тәшкилатлардин 7 йилдин буян үмидсизликкә толған өзлирини тайландтин қутқузуп елип кетиши үчүн җиддий тәдбир қоллинишини тәләп қилған.

Әнә шундақ қийин шараитлар түпәйлидин мәзкур уйғурларниң тутуп туруш орнидин қечиш вәқәлириму йүз бәргән болуп, тайланд даирилири 10‏-январ күни тайландниң мукдахан өлкисигә қарашлиқ муаң районидики мусапирлар қамақханисида тутуп турулуватқан 7 нәпәр уйғур мусапирниң қамақханидин қачқанлиқини елан қилған. Лекин, узун өтмәйла уларниң һәммиси алди-кәйни болуп қолға чүшкән. Мәлум болушичә, бу уйғурлар “түрмидин қечишқа урунуш җинайити” билән икки йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилиниши мумкин икән. 

Мукдахан өлкилик көчмәнләр даирилириниң билдүрүшичә, қамақханидин қачқан 7 нәпәр уйғур мусапири 22-38 яшлар арилиқида болуп, улар һазир тайландтниң охшимиған җайлиридики 4 мусапирлар мәркизидә тутуп турулуватқан җәмий 50 нәпәр уйғур тутқунниң бир қисми икән.

Тайландтики мәлум мусапирлар лагерида туруватқан уйғурлардин бири билән алақә бағлидуқ. Униң дейишичә, йеқинда бу 7 уйғурниң қамақханидин қечиш вәқәси йүз бәргәндин кейин, тайланд даирилири һәр қайси қамақханилардики уйғурларға қарита тәкшүрүшни күчәйткәндин башқа, 2 дин артуқ уйғурни бир җайға қамимаслиқ тәдбири алған. Улар йәнә бу уйғурларни қаттиқ муһапизәт қилишни күчәйткән вә уларни һәр хил қамақханиларға йөткигән. Әң җиқ санда уйғур биллә қамалған баңкоктики и д с дәп атилидиған тутуп туруш орнидин җәмий 9 уйғур йөткәп кетилгән, бу йәрдә һазир йәнә 15уйғур қалған болуп, уларму йөткилиш алдида икән.

Йәнә бир тутуп туруш орнидики бир уйғурниң дейишичә, уларниң бу мураҗиәтнамини тарқитишиға сәвәб болған мәсилиләр тайландниң 5 охшимиған мусапирларни тутуп туруш орнидики әркинликтин мәһрум, тамақ, ятақ вә давалиниш шараитлири интайин начар қийинчилиқлардин башқа йәнә йеқинқи айлардин буян саламәтлик тәкшүргүчиләр дегән намда бу җайларға хитайлар келип, уларни тәкшүргәнликидур. Мәзкур уйғурниң дейишичә, улар хитайлар икәнликини җәзмләштүргән мәзкур тәкшүргүчиләр нуқтилиқ һалда бу уйғур тутқунларни тәкшүрүп, уларниң қан әвришкилирини елип кәткәникән. Бу әһвал мәзкур уйғур тутқунлиридики вәһимини ашурған. 

Биз билән алақә қилған бу уйғур тутқунниң ейтишичә, бу саламәтлик тәкшүргүчиләр гәрчә тәкшүрүш җәрянида уйғурлар билән гәп қилишмиған болсиму, әмма уйғурлар уларниң чирай турқидин вә муамилилиридин хитай әлчихана хадимлири болуши мумкинликини пәрәз қилишқан. Бизниң тайландтики тутуп туруш орунлиридин шундақ әһвалниң бар-йоқлуқини сүрүштүрүшимизгә имканийәт яр бәрмиди.

2014-Йилидин буян 300 гә йеқин уйғур мусапир тайландта тутулуп “чеградин қанунсиз кириш җинайити” билән мусапирларни тутуп туруш орунлири вә түрмиләргә ташланғаниди. Кейинки йилларда буларниң ичидики 175 нәпири түркийәгә йәрләштүрүлгән болсиму, йәнә 100 дин артуқ уйғур хитайға қайтуруп берилип, хәлқара җәмийәтниң қаттиқ наразилиқиға учриғаниди. Мәлум болушичә, хитайға қайтуруп берилгән уйғурларниң болса һечқандақ из-дерики болмай кәлмәктә. 

Һазир тайландта тутуп турулуватқан мәзкур уйғурлар өзлириниңму хитайға қайтуруп берилишидин әндишә қилмақта шуниңдәк уларниң мәсилисигә диққәт қиливатқан кишилик вә мусапирлар һоқуқи қоғдиғучилириму мәзкур уйғурларниң охшаш тәқдиргә дуч келишидин әнсиримәктә.

2019-Йили, дуня мусапирлар күнидә тайландтики бу мусапир уйғурлар намидин “дуня, бизни унтуп қалмаңлар!” дегән мавзуда бир мураҗиәтнамә иҗтимаий таратқулар арқилиқ тарқилип, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә таратқуларниң диққитини бу мәсилигә тартқан иди. Һалбуки охшимиған кишилик һоқуқ гуруппа вә кишиләр, тайландтики бу уйғурларниң башқа дөләтләрдә панаһлиниши үчүн йол меңиватқан болсиму, бирақ һазирғичә ениқ бир тәдбир елинмиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт