Кишилик һоқуқ органлири: «тайланттики уйғурларни унтуп қалмидуқ, унтулдурмаймиз!»

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-02-28
Share
uyghur-musapir-tayland-turkiye.jpg Түркийә тайландтики мусапирлар лагеридин қутулдурувалған уйғур мусапир балилар. 2015-Йили июл, истанбул.
RFA/Erkin Tarim

Тайландниң 5 охшимиған мусапирлар лагерида туруватқан уйғурларниң мураҗиәтнамисидин бу уйғурларниң 7 йилдин буян начар шараитиларда қанчилик еғир күнләрни бешидин кәчүрүп келиватқанлиқидин башқа роһий җәһәттинму чоңқур изтирап чекип үмидсизликкә патқанлиқи мәлум болғаниди.

Уларниң радийомизға йәткүзгән учурлиридин өткән айниң башлирида тайландниң мукдахан өлкисигә қарашлиқ муаң районидики мусапирлар қамақханисидин 7 нәпәр уйғур мусапирниң қечишқа урунуп тутулуп қелиши билән тайланд даирилириниң һәр қайси қамақханилардики уйғурларға қарита тәкшүрүшни күчәйткәнлики вә уларни җиддий тарқақлаштуруватқанлиқини мәлум болди. 

Әркинликтин мәһрум, тамақ, ятақ вә давалиниш шараитлири интайин начар болған қийинчилиқларда турушқа мәҗбурланған бу уйғурлардин алған учурлиримизға қариғанда, уларни техиму җиддий әндишигә салғини болса, йеқинқи айлардин буян саламәтлик тәкшүргүчиләр дегән намда турқидин хитайлиқи билинип туридиған гуманлиқ кишиләрниң бу мусапир уйғурлар туруватқан лагерларға келип мәхсус уларниң шөлгәй вә қан әвришкилирини елип кәткәнликидур. Улар, бу тәкшүргүчиләрни хитайлар дәп гуман қилған.

Улар, 2015-йили 100 дин артуқ уйғурни хәлқара җәмийәтниң агаһландурушиға қаримай хитайға қайтуруп бәргән тайланд һөкүмити әмди бу баһанидә бизниму қайтуруп берәрму дегән әндишиләр ичидә қайта мураҗиәтнамә елан қилип, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә таратқулардин җиддий ярдәм сориған.

Биз мәркизи вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тайландтики уйғурларниң мураҗиитигә қарита инкасини игиләш үчүн телефон қилғинимизда, телефонни алған программа мәсуллиридин зубәйрә ханим мәзкур мураҗиәттин хәвири барлиқини билдүрди. У, дуняниң диққити корона вируси тәһдитигә мунасивәтлик мәсилиләргила мәркәзлишип қеливатқан бир пәйттә, тайландқа 7 йилдин буян қапсилип, қийинчилиқларда қалған уйғурларниң бу хети наһайити тоғра бир вақитта елан қилинди дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. Зубәйрә ханим өз тәшкилати вә барлиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири һәм демократик әлләрниң уйғур болғанлиқи үчүнла бу хил хәтәр вә бесим астида қалған уйғурларни қутқузуш мәсулийити барлиқини әскәртти:

Биз, 2014-йилидин буян шәрқий җәнубий асия дөләтлиригә һәр түрлүк йоллар вә сәвәбләр билән берип қалған уйғур мусапирлири мәсилисигә изчил көңүл бөлүп келиватқан хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин бири кишилик һоқуқни көзитип тәшкилатиниң асия ишлири директори софи ричардсон ханимни зиярәт қилдуқ. Биз, униңдин тайландтики уйғурларниң әндишиси вә вәзийитидин хәвири бар-йоқлиғини соридуқ. 

Софи ричардсон ханим мундақ деди: «тәшкилатимизниң тайланд тармиқида мәхсус мушу уйғур мусапирлар мәсилиси үстидә хизмәт қиливатқан икки нәпәр хадимимиз бар, улардин икки һәптә аввал тайландтики уйғурларниң вәзийитигә аит бир қисим иҗабий мәлуматлар тапшуруп алған идим, сиз дәватқан йеңи учурлардин хәвирим йоқ, лекин хадимлиримизниң хәвири болуши керәк дәп ойлаймән. Тайланд бир тәрәптин хитайниң бесимиға бой бәрмәй уларни хитайға қайтурмиған болсиму йәнә бир тәрәптин охшашла американиң бесимиғиму бой бәрмәй уларни әркинликкә чиқирип бәрмәй кәлмәктә. Биз болсақ корона вируси сәвәблик диққәт чечилған бир вәзийәттин пайдилинип, мәсилини башқа йөнилишкә бураш арқилиқ уларға ярдәм қилиш йоллирини издимәктә идуқ. Бу иш нәгә барди ениқ билмәймән».

Мухбир: «ундақта тайландниң бундақ бир вәзийәттә уйғурларни хитайға қайтуруветишиму мумкинму ?»

Софи ричардсон: «мумкин, лекин бизниң җиддий сигналимиз уларниң бу йолни таллиса баш ағриқи болидиғанлиқи һәққидә агаһландуруш болуп, бу уларни хитайға қайтуруш хиялидин ваз кәчкүзүши мумкин. Мәйли шараитлири начар болсиму һазирчә тайландтики мусапирлар лагерлирида туруш һазир бу уйғурлар үчүн шинҗаңға қайтурулуштин әла.»

Мухбир: «ундақта дуня җамаәтчилики уларниң хитайға қайтурулмаслиқи үчүн немә қилалайду ?»

Софи ричардсон: «һечким уйғурларни хитайға мәҗбурий қайтурмаслиқи керәк, һазирқи шараитта һәр қандақ адәмниң хитайға қайтурулуши интайин хәтәрлик, уларниң һаяти тәһдиткә учрайду. Шундақла бу хәлқаралиқ қанунларға хилаплиқ қилмиш, тайландниң бу мәсилидә зор тарихий хаталиқлири бар. Уйғурларни қайтурмаслиқ үчүн уларға қарита сиясий бесим ишлитиш муһим нуқта, бу җәһәттә тәшкилатимиз тайланд һөкүмитигә яқ дейәләйдиған қаналларни ачқан. Омумлаштуруп ейтқанда, биз бу мәсилидин диққитимизни үзмәймиз, лекин тайланд даирилириниң бу мусапир уйғурларни тарқақлаштуруватқанлиқи гуманлиқ бир әһвал, буниң билән уларниң әһвалини игиләп турушимиз риқабәткә учрайду. Бу мәлуматлар наһайити муһим мәлуматлар икән. Әмди қандақ қилип булар үстидә өзгириш ясаш йолини издәймиз. Әндишә қилмаңлар, биз тайланд қамақханилирида туруватқан бу уйғурларни унтуп қалмидуқ.» 

Бир қанчә йиллар аввал дуня уйғур қурултийи уйғур кишилик һоқуқ қурулуши билән бирлишип мәхсус тайландтики уйғур мусапирлар мәсилини һәл қилиш комитети тәшкиллигәниди. Мусапир уйғурлар мәсилисигә йеқиндин арилишип келиватқан уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәндиниң билдүрүшигә қариғанда мәзкур комитет бу йилниң бешида тайландқа вәкил әвәткән вә бу мусапир уйғурларниң бәзилири биләнму учришип мәлуматлар алған. 

Өмәр қанат әпәнди өзиниң тайландтики уйғур мусапирлириниң мураҗиитидә дейилгән әһваллар вә уларниң йеқинқи вәзийити һәққидиму хәвири барлиқини һәмдә уларниң әһваллири һәққидә америка ташқи ишлар министирлиқи даирилиригә мәхсус доклат сунғанлиқни баян қилди. 

Өмәр қанат әпәнди йиғинчақлап: «тайландтики уйғурлар мәсилисини унтуп қалғинимиз йоқ, қачаники америка һөкүмәт даирилири билән көрүшүшкә барсақ оттуриға қоюп келиватимиз. Америка һөкүмитиму уларниң мәсилисини һәл қилиш үстидә ишләватиду.» Деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт