Téng biyaw: xitayning démokratiyelishishige tosalghu boluwatqan mesililer mewjut

Muxbirimiz méhriban
2021-05-10
Share
Téng biyaw: xitayning démokratiyelishishige tosalghu boluwatqan mesililer mewjut Xitay kishilik hoquq adwokati téng byaw "Xitay prézidénti shi jinpingni dölet qollighan kishilik hoquq depsendichilikini toxtitishqa dewet qilish" témisidiki guwahliq bérish yighinida söz qilmaqta. 2015-Yili 18-séntebir, washin'gton.
AFP

Xitaydiki mezgilide üzlüksiz xitay hökümitining parakendichilikige uchrighan kishilik hoquq adwokati téng biyaw 2014-yili 9-ayda xongkung arqiliq xitaydin qéchip, amérikagha kélip siyasiy panahliq tiligenidi. Adwokat téng biyaw yéqinda özining "Küresh bolmisa, erkinlik bolmaydu" namliq shexsi blogida "Xitay démokratiyelishemdu?" namliq maqalisi élan qilindi.

Maqalida, chet'ellerdiki xitay démokratlirining 70 yildin buyan hakimiyet béshida turuwatqan xitay kommunist hökümitini aghdurup tashlap, xitayni heqiqiy démokratik dölet qilip qurup chiqish arzusi we xitayda démokratiyening emelge éshishida tosalghu boluwatqan mesililer muhakime témisi qilin'ghan.

Adwokat téng biyaw ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, awwal xitayning démokratiye yoligha méngishining muqerrer yüzlinish ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Bu heqiqeten nahayiti chong we köp tereplime amillargha baghliq murekkep mesile. Addiy qilip éytqanda xitayda démokratiye choqum emelge ashidu. Emma unung qachan qandaq halette emelge ashidighanliqini bilmeymiz. Chünki men herqandaq bir dölet, herqandaq bir millet, we medeniyetning eng axirida démokratiye yoligha mangidighanliqigha ishinimen. Gerche démokratiyening sheklide bezi perqler bolghan teqdirdimu, emma eng eqelliy bolghan démokratiye qurulmisi yenila oxshash bolidu. Mesilen köp partiyelik tüzüm, hoquq tarqaqlashturulush, qanun musteqilliqqa ige bolush, saylam hoquqi bolush dégendekler herqandaq bir dölette emelge éshishi kérek".

Andin u maqaliside xitayda démokratiye teleplirining otturigha chiqishigha nöwettiki xelq'ara weziyet we xitayning dölet ichidiki chékidin ashqan basturush weziyitining seweb bolghanliqini otturigha qoyghanliqini bildürdi.

Téng biyaw ependi maqaliside mundaq bayanlarni bergen: "Hazir teywen, xongkong, shizang we shinjang künséri nishan'gha élinip, téximu köp bésim we ziyankeshliklerge duch keldi. Yershari arzusi-'junggo arzusi' yaki 'jungxu'a millitining ulugh güllinishi' xitayda yéngi sho'argha aylandi. Hemishe düshmen dep belge qoyulghan dölet ichidiki bölgünchilik we 'gherb düshmen küchliri' qarimaqqa siyasiy sehnining merkizige qaytip keldi".

Téng biyaw ependi bayanida xitayning dölet ichidiki basturushida, Uyghurlarning bu xil basturushning merkizide ikenlikini tekitlep, Uyghurlarning éghir irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Xitayning bashqa milletlerge qaratqan basturushi we ziyankeshliki xitaylargha qilghan ziyankeshlikidin köp derijide éghir. Hazir uning Uyghurlargha, qazaqlargha élip barghan basturushi alliqachan étnik qirghinchiliq derijisige yetti. Uning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturushining xelq'arada belgilen'gen irqiy qirghinchiliqning 5 xil amilining hemmisige chüshidu dések mubalighe bolmaydu."

Emma téng biyaw ependining qarishiche, xitay mustebit hökümitining aghdurulup, xitayda heqiqiy démokratiyening yéqin arida emelge éshishi yenila murekkep bir jeryan bolup, xelq'ara weziyet we xitay dölet ichide tosalghu bolidighan amillarmu köp xil we köp tereplime iken.

U mundaq dédi: "Men maqalemde yene xitayning démokratiyelishshige tosalghu bolidighan amillarning köp we murekkeplikini otturigha qoydum. Méning nezirimde xitayda démokratiyening emelge éshishi unche ongushluq bolmisa kérek. Men maqalemde otturigha qoyghinimdek xitay kompartiye hökümitining hökümranliq tarixida qaldurghan qan-qerzliri, shizang, shinjang, xongkong mesililiri, xelq'ara weziyet, xelq'ara iqtisadiy munasiwet qatarliq köp tereplime amillargha munasiwetlik. Shunga xitayda démokratiyening emelge éshishida paydiliq amillardin paydisiz amillar köp dep qaraymen".

Téng biyaw ependining qarishiche, gerche chet'ellerdiki xitay démokratliri arisida xitayda démokratiyeni emelge ashurush telipi küchlük bolsimu, emma démokratiyeni qandaq emelge ashurush mesiliside talash-tartish küchlük iken.

Uning bildürüshiche, u maqaliside, xitay démokratliri arisidiki xitay dölitining bir pütünlükini saqlashni bahane qilip, teywenning musteqilliqi, xongkungning yoqiliwatqan démokratiyesi we Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha qarshi haldiki, "Chong xitaychiliq teshebbusi", yeni "Jungxu'a birliki" namidiki xitay showinizm idiyesidin toluq qutulush kéreklikini tekitligen iken.

U maqaliside mundaq yazghan: "Eger biz xitayning zémin pütünlükini uning démokratik ötkünchi basquchida aldinqi orun'gha qoyushi kérek dések, biz kishilerning öz teqdirini özi belgilesh hoquqi we ularning yuqiri qatlamdiki heqiqiy aptonomiye yaki milliy musteqilliq üchün küresh qilish iradisige éghir dexli-teruz qilghan bolimiz. Xenzularning tibet, Uyghur we bashqilarning öz teqdirini özi belgilesh hoquqini chüshinishi we qobul qilishi kérek. Xitay kompartiyesi kontrolluqini yoqitishqa bashlighanda, bu ulargha xitayning ishghaliyitidin qutulup, musteqilliq üchün seperwerlik pursiti yaritidu. Bu xitayning siyasiy burulushigha ghayet zor egeshme amillarni qoshidu, xitayning démokratik kelgüsige köngül bölidighan kishiler buninggha estayidil mu'amile qilishi kérek".

Téng biyaw ependining bildürüshiche, uning bu teshebbusliri nöwette chet'ellerdiki bir qisim xitay démokratliri arisida jiddiy bes-munazirige seweb bolghan, hetta yéqindin buyan bu seweblik uninggha ashkara hujum qilish, hetta tehdit qilish ehwallirimu yüz bergeniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet