Adwokat téng byaw: “Ma shingruymu kishilik hoquqni depsende qilish qilmishi bilen jazagha tartilishi kérek”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2023.12.15
Ma shingruyning “Qanun arqiliq muqimliqqa kapaletlik qilish” ni telep qilishining sewebi we meqsiti Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki tarmiqining alahide saqchi qismini ziyaret qildi. 2022-Yili 15-mart.
news.ts.cn

Xitay yazghuchi we obzorchi sey shénkun 11-dékabir küni “X” (ilgiriki “Twitter”) te bir parche qisqa obzor élan qilghan. U mezkur obzorida, shi jinpingning xitay kompartiyesi merkiziy komitéti ishxanisigha yéngidin mudir kandidati nishanlawatqanliqini؛ bu orun'gha nöwette Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliq wezipisini ötewatqan ma shingruyning qara körülüwatqanliqini ashkarilighan. Sey shénkun “X” te élan qilghan qisqa obzorini munu jümliler bilen bashlighan: “Shi jinping axiri xitay kompartiyesi merkiziy komitéti ishxanisining péshqedem mudiri sey chining ornigha yéngidin mudir kandidati békitishni nishanlimaqta. Bu yéngi kandidat xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining ezasi, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy bolup, u pat arida shinjangdin béyjinggha qarap yolgha chiqmaqchi. U 64 yashqa kirgen waqtida shi jinpinggha eng yéqin ademge aylinidu. Eger kütülmigen birer weqe yüz bermisila, kéler qétimliq merkez rehberliri almishidighan waqitta 68 yashqa kiridighan ma shingruy yene bir baldaq östürülüp, ‛dölet derijilik emeldar‚gha aylinishi mumkin. Elwette, hazirqi ‛dölet derijilik emeldar‚ dégen namlar peqetla simwolluq tüske ige bir emeldarliq atalghusidur. Eger shi jinpingning alahide qedirlishige we uning ishenchisige érishelmise, herqandaq bir dölet derijilik emeldarliqning héchqandaq emeliy hoquqi we erkinliki bolmaydu.”

Uyghurlar weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan tunggan analizchi ma jü ependi bu heqte inkas qayturup, bu xewerning birqanche kündin buyan béyjing shehiride tarqilip yürgenlikini tilgha aldi. U, bu xildiki xewerlerning ashkara tarqilishining shi jinpingning emeldarlarni wezipige teyinlesh usuli we Uyghur rayonining nöwettiki alahide weziyitige mas kelmeydighanliqini bildürdi. U, shi jinpingning hemmige ayan bolghan özi némini xalisa shuni qilalaydighan mustebit xaraktérliridin élip éytqanda, bu uchurgha guman bilen qarash bilen toghra kelsimu, emma buni éhtimalliqtin saqit qilmasliq kéreklikini eskertti.

U, mundaq dédi: “Eger biz estayidilliq bilen oylinip körsek, bu yerde adettikige mas kelmeydighan nurghun amillar mewjut. Chünki shi jinping dewride bundaq yuqiri derijilik siyasiy byuro ezalirining xizmet wezipisini yötkesh ishi emeliyette nahayiti mexpiy tutulup kelgen. Biz shi jinpingning hazirghiche nurghun emeldarlarni wezipige teyinlesh basquchida azraqmu ixtilap chiqmighanliqini bilimiz. 1950-Yildin bügün'ge qeder, Uyghur aptonom rayonluq partkomda peqet bir yilla partkom sékrétari bolup wezipe ötigen kishi bolup baqmighan. Ma shingruy 2022-yili öktebirde Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlendi, uning Uyghur rayonidiki wezipe ötigen waqti aran ikki yil boldi. Bundaq qisqa muddet ichide yötkilish Uyghur rayonining weziyitige mas kelmeydu. Shundaqla xitayning ilgiriki emeldar yötkesh en'enisigimu mas kelmeydu. Chünki Uyghur rayonigha oxshash bundaq pewqul'adde bir jaygha nisbeten bu uchur bizning bilgenlirimizge mas kelmeydighandek qilidu. Shunga biz yenila bu texmin'ge so'al belgisini qoyushimiz kérek, emma biz buni toluqi bilenmu ret qilalmaymiz. Chünki shi jinping némini xalisa shuni qilalaydighan bir mustebit. Biz hazirghiche uning öz xahishi yaki waqitliq iradisige asasen chiqarghan nurghun qararlirini körduq. Elwette, bu éniq bolmighan uchur.”

Sey shénkun mezkur obzorida, shi jinpingning ma shingruyni xitay kompartiyesi merkiziy komitéti ishxanisining kéyinki nöwetlik mudirliqigha nishanlawatqanliqini؛ buning ma shingruyning Uyghur rayonini idare qilish iqtidarining küchlük bolghanliqidin emes, belki shert-shara'iti toluq bir emeldar bolush süpiti bilen melum nopuz tikligenliki bilen munasiwetlik ikenlikini ilgiri sürgen. U bu heqte mundaq dep yazghan: “2021-Yilining axirida, shi jinping ma shingruyni shinjanggha ewetip, bir qisim yumshaq körünüshtiki siyasetlerni yolgha qoyup, chén chu'en'go qaldurup ketken qalaymiqanchiliqni tazilimaqchi boldi. Chén chu'en'go shi jinping ishinidighan adem bolmastin, belki li kéchyangning kona serkerdisidur. U shinjangdiki eng yuqiri derijilik emeldargha aylan'ghandin kéyin, shi jinpingni agahlandurup: ‛eger shinjangda muqimliq bolmisa, hemme nerse nölge aylinidu” dégen dégenni otturigha qoydi. U ‛térrorluqqa qarshi turush‚ we ‛esebiylikke qarshi turush‚ üchün yuqiri bésimliq tedbirlerni qollandi. Netijide atalmish ‛kespiy maharet terbiyelesh merkizi‚ namidiki lagérlar keng kölemde qurulup, Uyghurlarni asas qilghan bir milyondin artuq az sanliq milletler ‛qayta terbiyelendi‚. Axirida, chén chu'en'go xelq'ara jem'iyetning eyiblishige uchrapla qalmastin, belki yene shi jinping teripidinmu pütünley tashliwétildi.”

Xitay yazghuchi we obzorchi sey shénkun radiyomizning ziyaritini qobul qilip, “X” te élan qilghan obzori heqqidiki oy-pikrini anglarmenler bilen ortaqlashti. U ma shingruyning addiy kan ishchisi a'ilisining perzenti ikenlikini؛ gerche uning héchqandaq qizil arqa körünüshi bolmisimu, emma uning oqush tarixi we siyasiy arqa körünüshining bu wezipige teyinlishige desmaye bolghanliqini tekitlidi. U mundaq dédi:

“Xitay kompartiyesining hakimiyet tarixida bu orun intayin muhim bolup kelgen. Pirinsip jehettin éytqanda, bu wezipini üstige alghanlar kelgüside jezmen partiye we döletning muhim rehbirige aylinidu. Nöwette merkezdiki yuqiri derijilik emeldarlarning weziyitidin közetkende, merkiziy komitét ishxanisining hazirqi mudiri sey chi peqetla ötkünchi mezgillik wezipini üstige alghan. Shunga bu xil ehwalda shi jinping bu muhim orun'gha choqum yéngi kandidat tépishi kérek. Yéngi kandidatqa kelsek, hazirqi xewerlerdin qarighanda, ma shingruyning éhtimalliqi intayin yuqiri. Wang léchüen, chén chu'en'go, jang chünshyenlerge sélishturghanda, u Uyghur rayonini yumshaq shekilde idare qilishta we hel qilghuch muhim ishlarda tengpungluqni saqlashta közge köründi. Shunga nöwettiki ehwaldin qarighanda, ma shingruyning bu orun'gha nishanlan'ghanliqi, shundaqla uning shi jinpingning ichki chembirikige kirgenliki nahayiti éniq. Bu ehwallar uning choqum bu wezipige teyinlinidighanliqini körsitip béreleydu. Yene bir tereptin uning ilgiriki kechürmishliridin qarighanda, ma shingrüy ötken on yilda shi jinping bilen nahayiti qoyuq munasiwet ornatqan. Eger uning shi jinping bilen yéqin munasiwiti bolmisa, u biwasite siyasiy byuroning ezasi bolushtin ibaret bu derijige kirelmeytti. Méningche, buni bu nuqtidin izahlash mumkin.”

Derweqe, bu uchurning rast-yalghanliqi munazire qiliniwatqan peytte, eger ma shingruyning xitay kompartiyesi merkiziy komitéti ishxanisining yéngi nöwetlik mudirliqigha teyinlinishi éniq bolidighan bolsa, u chaghda uning ornigha kimning Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari bolushi, kelgüsidiki yéngi sékrétarning Uyghur rayonining weziyitige qandaq özgirishlerni élip kélidighanliqi, shundaqla Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliqning yene dawamlishish mesilisi tebi'iy yosunda eng qiziq söz témilirining birige aylinidu. Sey shénkun bu heqte toxtilip, shenshi ölkilik partkomning hazirqi eng yash sékrétari jaw yidéning Uyghur aptonom rayonluq partkomning kelgüsi sékrétari bolush éhtimalliqining yuqiriliqini tilgha aldi. U, eger jaw yidé bu wezipige teyinlen'gen teqdirdimu, xitayning rayondiki Uyghurlargha qaratqan omumiy siyasitide héchqandaq bir tüpkiy özgirishning bolmaydighanliqini bildürdi.

Amérikadiki xitay weziyiti analizchiliridin chikago uniwérsitétining tekliplik piroféssori, kishilik hoquq adwokati téng byaw ependi radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda, xitay kompartiyesining hazir sherqiy türkistanda intayin rehimsiz usullar bilen Uyghur we bashqa milletlerning medeniyiti, dini-étiqadi we négizlik kishilik hoquqini depsende qiliwatqanliqini bildürdi. U yene Uyghur rayonining kéler nöwetlik partkom sékrétarining kim bolushidin qet'iynezer, shi jinping texttin chüshmisila, Uyghur rayonining siyasitide mahiyetlik özgirish bolmaydighanliqini ilgiri sürdi.

U mundaq dédi: “Shi jinping we xitay kompartiyesi merkiziy komitéti bir qanche yil ilgiri Uyghur rayonida irqiy qirghinchiliq siyasitini bashlighandin buyan, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri, ijtima'iy taratqular we bir qisim gherb démokratik döletliri teripidin intayin küchlük xelq'ara bésimgha duch keldi. Bu shi jinping deslepte oylimighan ish idi. Gerche u xelq'ara qanun we xelq'ara kishilik hoquq ölchimige pisent qilmisimu, emma bu xelq'araliq bésim kéyinche diplomatik we iqtisadiy bésimgha aylandi. U rayonda bir qisim perdazlap körsitish usullirini élip barghan bolsimu, emma xitay kompartiyesining Uyghur rayonidiki siyasitini özgertishi tes idi. Mesilen, u amal bolmighanda bezi jaza lagérliri we atalmish ‛terbiyelesh merkezliri‚ ni taqishi yaki ularni bashqa xil shekildiki lagérlargha özgertishi mumkin. Emma rayondiki pütkül siyasetning mahiyiti özgermeydu. Ular siyasiy kontrolluqni yenimu kücheytip, bir partiyelik mustebitlikni tömür musht bilen saqlap qalmaqchi. Uyghur rayonining kéyinki nöwetlik yéngi partkom sékrétarining kim bolushidin qet'iynezer, xelq'ara axbarat, kishilik hoquq teshkilatliri we gherb démokratik döletlirining xitaygha bolghan ésimi üzlüksiz dawamlishidu. Yene bir tereptin, xitay Uyghur rayonida aliqachan bashlap bolghan irqiy qirghinchiliq siyasitini yene dawamlashturidu. Shunga shi jinping hoquqidin ayrilmisila, Uyghur rayoni üchün herqandaq bir qutquzush yolini tépish intayin tes.”

Melum bolghinidek, “Dunya kishilik hoquq xitabnamisi” élan qilin'ghanliqining 75 yilliqi harpisida, amérika maliye ministirliqi chet el meblighini nazaret qilish ishxanisi (OFAC) teripidin ikki xitay emeldarini öz ichige alghan toqquz dölettiki 20 shexske kishilik hoquqni depsende qilish qilmishi seweblik jaza yürgüzülidighanliqi élan qilin'ghan idi. Kishilik hoquq adwokati téng biyaw ependi, ilgiri jazagha uchrighan Uyghur aptonom rayonidiki yuqiri derijilik xitay emeldarlirini tilgha élip, ma shingruyningmu choqum jaza tizimlikige kirishi kéreklikini tekitlidi:

“Ilgiri ehwallardin qarighanda, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq ikki sékrétari, yeni jang chünshyen bilen chén chu'an'gumu jazagha uchridi, shunga ma shingruymu oxshashla jazagha tartilishi mumkin. Bu kéyinki weziyetning tereqqiyatigha baghliq dep qaraymen. Men, xelq'ara jem'iyet ma shingruynimu choqum jaza tizimlikige kirgüzüsh kérek, dep qaraymen!”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.