Хитай мулаһизичи: хитай компартийиси өзгиришни халимисиму, мәҗбури өзгириши керәк

Хитай компартийисиниң 18 - қурултийи 7 күн давам қилип, чаршәнбә күни йепилди. Өктичиләр, хитай йеңи рәһбәрлик гуруһини сиясий ислаһат елип беришқа чақирмақта.
Мухбиримиз әркин
2012.11.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xu-jintaw-18-qurultay-305.jpg Хитай президенти ху җинтав хитай 18-қурултийида ечилиш нутқи сөзлиди. 2012-Йили 8-ноябир, бейҗиң.
AFP


Чаршәнбә күни, хитай компартийиси 18 - қурултийиниң икки миң нәччә йүз кишилик вәкили 200 нәччә кишилик компартийә йеңи мәркизи комитетини тәшкилләп чиққан. Уйғур аптоном райониниң муавин рәиси әркин турахунниң мәркизи комитет кандидат әзалиқиға тәйинләнгәнликини һесабқа алмиғанда, аптоном райониниң рәиси нур бәкри хитай мәркизи комитетидики бирдин - бир уйғур.

Йеңи мәркизи комитети пәйшәнбә күни йиғин чақирип, сиясий бюро вә сиясий бюро даимий һәйәтлирини сайлап чиқиду. Хитай ахбарат васитилиридә йеңи сиясий бюро әзалириниң тизимлики елан қилинмиған болсиму, бирақ чәтәлдики хитай тор бәтлиридә, сиясий бюро даимий комитетиниң һәйәтләр сани қисқартилип, ши җинпиң, ли кечяң, җаң деҗяң, ваң чишән қатарлиқ 7 кишидин тәшкил қилинидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Хәвәрләрдә йәнә, уйғур аптоном райони партком секретари җаң чүншйән билән шәнши өлкилик партком секретари җав леҗиниң сиясий бюро әзалиқиға сайлинип, җаң чүншйәнниң мәркизи тәшкилат бөлүми мәсуллуқи, җав леҗиниң уйғур аптоном райони партком секретарлиқиға йөткилидиғанлиқини билдүргән.

Көзәткүчиләрниң илгири сүрүшичә,, сиясий бюрониң қайси шәхсләрдин тәшкил тепиши, хитайниң кәлгүсидә қандақ йөлинишкә қарап маңидиғанлиқидин сигнал бериду.

Бу қетимқи компартийә қурултийи хитай һәр хил сиясий, иҗтимаий риқабәткә дуч келип, уйғур, тибәт, моңғул вә өктичилириниң демократийә чақириқи күчәйгән, һәр хил наразилиқлар әвҗ алған бир дәврдә чақирилған иди. Шуңа бу қетимқи қурултай хәлқара җамаәтчиликниң алаһидә диққитини қозғиған.

Америка бровен университети ватсон хәлқара тәтқиқат институтиниң тәтқиқатчиси шө венли әпәндиниң билдүрүшичә, бу ташқи дуняниң компартийигә җуңгода демократик ислаһат елип бериш үмиди бағлаватқанлиқи билән мунасивәтлик.

Сө венли: бу қетимқи рәһбәрлик алмишишниң әң чоң пәрқи, җуңгода компартийә ичидики күчлүк шәхс һакимийәт сорайдиған дәврниң асасән ахирлашқанлиқида. Мавзидоң, дең шавпиңлар аллибурун өлүп болди. Җяң земин өзини партийә ичидики күчлүк шәхс орнида көрүшни арзу қилсиму, бирақ у һәммигә йетәкчилик қилалмайду. Һазирқи сиясәт гуруһларниң һоқуқ талишиш сиясити. Йәни бу партийә ичидики һәр хил сиясий күчләрниң өз ара күришиниң нәтиҗиси. Бир кишиниң барлиқ ишларға қарар қилиш дәври ахирлашти. Бундақ әһвалда җяң земин, ху җинтав қатарлиқ кишиләр халимисиму, лекин партийә ичидә өз - ара риқабәтлишидиған бирхил вәзийәт мәйданға келиш еһтималлиқи мәвҗут. Риқабәт бәзи демократик амилларни пәйда қилиду. Бу партийә ичидики демократийә елементини бихландуруп, һакимийәтни пүтүнләй һаким мутләқлишип кетишидин сақлайду. Дуня компартийигә охшаш истибдат бир партийиниң партийә ичи демократийисини йолға қоюп, өзгириш ясаш еһтималға диққәт қиливатиду. Мана бу уларниң қурултайға диққәт қилишидики чиқиш нуқтисидур.

Хитайда компартийә рәһбәрлик қатлими һәр 10 йилда бир қетим алмишип кәлди. Лекин бу қетимқи қурултайни ху җинтав партийә баш секретарлиқини ши җинпиңға тапшуруп бәрсиму, бирақ униң һәрбий һоқуқни ши җинпиңға дәрһал тапшуруп беридиғанлиқи вә яки җяң земинға охшаш һәрбий һоқуқни йәнә икки йил тутуп туруш - турмаслиқи мәлум әмәс. Бу пәйшәнбә күни сиясий бюро әзалириниң тизимлики рәсмий елан қилинғанда айдиңлишиду.

Көзәткүчиләрниң илгири сүрүшичә, нөвәттики мәсилә йеңи әвлад компартийә рәһбәрлириниң өзгириш қилиш - қилмаслиқи әмәс, бәлки қайси йөлинишкә қарап, қанчилик өзгириш қилиш мәсилисидур.

Лекин шө венли әпәндиниң қаришичә, уларниң өзгириш елип бериш - бармаслиқиға һазир кесип бир немә дейишкә балдурлуқ қилиду.

У мундақ дәп көрсәтти: һәр қандақ иш рояпқа чиқиштин бурун, адәм бәзи нәрсиләрни күтиду. Безиләр “улардин һечқандақ нәрсини күтүшкә болмайду, улар мушундақ адәмләр” дәп қарайду. Бу сөзләрниң өзидә кишиләрниң улардин бир нәрсиләрни күтүватқанлиқи чиқип туриду. Чүнки ахирқи нәтиҗини көрмәй туруп, сиз бир нәрсигә кесип һөкүм қилалмайсиз. Шуңа компартийә өзиниң ички қурулмисиниң алаһидиликини асас қилип өзгәртиш ясиса, кишиләр буниң қандақ нәтиҗә беридиғанлиқини көрүшкә қизиқиду.

Сө венлиниң илгири сүрүшичә, хәлқара җамаәтчиликниң бу қетимқи қурултайға диққәт қилишидики йәнә бир сәвәб, хитайниң хәлқара иқтисадий орни билән мунасивәтлик.

У: җуңгониң иқтисади компартийә тәшвиқ қилғандәк яки бир қисим амма сүрәтләп көрсәткәндәк алаһидә яхши болмисиму, йәни дуня иқтисади изчил начарлишип, пәқәт җуңгониңла иқтисади юқири көтүрүлүватқанлиқи уларниң қарши болсиму, бирақ йошурун хәвпниң қанчилик зорлуқи уларниң көңлигә аян. Дуняда иқтисади тәрәққий қиливатқан ялғуз җуңгола әмәс. Бразилийә, һиндистан вә росийә иқтисади баш көтүрүватқан дөләтләр. Шуңа компартийә һөкүмранлиқидики җуңго бирдин - бир дөләт әмәс. Әксичә җуңгониң башқуруш системиси интайин қалаймиқан. Парихорлуқ, чериклик наһайити еғир. Хәлқниң наразилиқ һәрикити күчлүк, һәр күни бәччә миң кишилик қаршилиқ һәрикәтлири йүз берип туриду. Шуңа уларға келиватқан ташқи бесимни тоюп турсақму, ички бесимниң өзи наһайити еғир. Бу әһвалда рәһбәрлик алмишиши җуңгоға немиләрни елип келиду? мениңчә хәлқ вәзийәтни йеқиндин көзитиду. Буни мәйли көзитиш дәйли яки бир хил үмид дәйли, иш қилип, хәлқара җәмийәтниң диққитини қозғиши нормал. Чүнки җуңго дунядики 2 - чоң иқтисад. У өзиниң һазирқи иқтисадий тәрәққиятини давамлиқ сақлап қалаламду, яки зор көләмлик сиясий ички малиманчилиққа петип қаламду? әлвәттә, хәлқара җәмийәт буниңға алаһидә диққәт қилиду, дәп көрсәтти.

Д у қ рәиси рабийә қадир ханим, йеқинда америка“вол стрит стрит стрит журнал гезити” дә мақалә елан қилип, хитай рәһбәрлирини демократик ислаһат елип беришкә чақирған. Уйғур, тибәт вә моңғулларниң сөз вә ипадә әркинлики капаләткә игә демократик бир әлдә яшашни халайдиғанлиқини билдүрүп, буниң хитай рәһбири ши җинпиң үчүн ахирқи пурсәт икәнликини тәкитлигән иди.

Бирақ шө венли әпәндиниң билдүрүшичә, компартийиниң ислаһат елип бериш үмидини бир шәхскә бағлашқа болмайду. У, өзгүриш - өзгәрмәсликни қарар қилиш һоқуқи компартийиниң бешидики бир шәхскә бағлиқ әмәсликини билдүрди.

Шө венли мундақ дәйду: мениңчә биз үмидимизни йеңи чиққан рәһбәргә яки кона рәһбәргә бағлап қоймаслиқимиз керәк. Әмәлийәттә компартийиниң өзгүриш - өзгәрмәсликини бир рәһбәр қарар қилалмайду. Әң күчлүк, дәп қаралған мавзидоң әйни йилларда америкиға шунчилик қарши иди. Лекин у америка президентиға алди билән қол узитип, униң җуңгони зиярәт қилишини үмид қилған. Җуңго компартийиси еғзиға коммунизм ғайисини тәшәббус қилип, хусуси мүлүкчиликкә қарши турсиму, бирақ улар һазир мәнпәәт гуруһиниң контроллуқидики сиясий партийигә айлинип қалди. Шуңа компартийиниң немә дегәнликигә әмәс, униң немә қилғанлиқиға қаришимиз керәк.

Лекин у йәнә, өзгириш вәзийәтниң тәқәззаси икәнлики, компартийиниң өзгиришкә мәҗбур икәнликини билдүрүп: нөвәттә компартийә ички - ташқи бесимға дуч келиватиду. Ички қисимдики икки хил бесимниң салмиқи наһайити еғир. Буниң бири, партийә ичидики парихорлуқ вә чериклик. Йәнә бири, аммиви қаршилиқ һәрикәтлириниң зорийиши. Хәлқниң кишилик һоқуқ һәрикити барғансери әвҗ алмақта. Ички муқимлиқ селинмиси һәрбий селинмидин ешип кетиштәк бу әһвални үзлүксиз давамлаштурғили болмайду. Улар өзгиришни халимисиму, мәҗбури өзгириши керәк.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.