18-Qurultay harpisidiki chong wehime, xitayning dunyadiki orni

Chet'el axbarat wasitiliride körsitilishiche, 18-qurultay harpisida pütün xitayni aq térrorluq wehimisi qaplighan. Kishilik hoquq pa'aliyetchiliri qaytidin teqib astigha élin'ghan.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2012.10.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ikki-yighin-qurultay-beyjing-305.jpg Düshenbe küni béyjingda bashlan'ghan xelq qurultiyi. 2011-Yili 5-mart.
AFP

Fransiye awazining 30-öktebirdiki “18-Qurultay harpisida kishilik hoquq pa'aliyetchilirige qarita teqib kücheytildi” namliq xewiride bayan qilinishiche, xitay saqchi we bixeterlik da'irilirining nöwettiki eng muhim siyasiy wezipisi 18 - qurultayning tinch ötüshi üchün jem'eyet muqimliqigha kapaletlik qilish. Buning üchün ular xitaydiki barliq kishilik hoquq pa'aliyetchilirige bolghan nazaretni qaytidin kücheytken. Kishilik hoquq pa'aliyetchilirini öylirige qamap qoyush, ularning chet'el bilen bolghan téléfon alaqisini üzüp tashlash, intérnétlirini qamal qilish, hetta kochigha köktat sétiwélishqa chiqishighimu ruxset qilmasliqtek zorluq wasitilirini qollan'ghan. Béyjing, shangxey qatarliq sheherlerde bundaq ehwallar téximu köpeygen. Kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jyamu 18-qurultay axirlashquche béyjinggha kelmeslik sherti bilen esli yurtigha ketküziwétilgen.

Bash shtabi nyuyorktiki xelq'ara muxbirlarni qoghdash komitéti aldinqi küni béyjing da'irilirining axbaratni qamal qilish herikitini eyibligen bolup, xewerde körsitilishiche, hazir xitaydiki chet'el muxbirlirining pa'aliyet da'irisi barghanséri tariyip barghan. Bolupmu, ularning xitaydiki weqe yüz bergen rayonlarda ziyaret élip bérishi qattiq tosalghulargha uchrighan. Ningbodiki namayish meydanigha barghan en'gliye axbarat qanili we fransiye awazi radi'osining muxbirliri xitay saqchi we puqrache kiyin'gen bixeterlik da'iriliri teripidin qopal mu'amilige uchrapla qalmay, yene tutup kétilip qisqa muddet solap qoyulghan.

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 30-öktebirdiki “Xitay jama'et pikri yaritip 18-qurultayni kütüwalmaqchi” namliq xewiride bayan qilinishiche, hazir xitaydiki barliq axbarat wasitiliride selbiy témilarni, nazuk mesililerni qet'iy élan qilmasliq, yalghuz yüz bergen weqelernila emes, belki emeldarlarning kimlikige a'it uchurlarnimu mutleq élan qilmasliq belgilen'gen. Xitayda herqandaq tor betliride xitay rehberlirige munasiwetlik herqandaq yazmilar birdek cheklen'gen. Bolupmu, wén jyabawning a'ile iqtisadigha a'it xewer bérilgen nyu-york waqti géziti qatarliq chet'el axbarat organlirining in'glizche we xitayche tor betliri birdek taqalghan. Xitay buni “Junggo qanunigha asasen bir terep qilindi” dégen. Buning eksiche, xitay teshwiqat wasitiliri pütün küchi bilen kompartiyini medhiyilesh, 18-qurultayni medhiyilesh, dölet rehberlirini medhiyilesh arqiliq jama'et keypiyatini kontrol qilishqa tirishmaqta.

Xewerde yézilishiche, xitaydiki axbarat erkinliki bügün nazuk siyasiy mesililerni chekleshtin halqip, hetta naxshilarda “Öldi”, “Chüshti” dégendek geplerni tekitleshmu méni qilin'ghan. En'gliye muxbiri lisa holland “Xitay hakimiyet almishish dewride barliq dawalghush we ensizchiliktin wehime yémekte. Mikro bloglar xitayning bu bi'aramliqini téximu kücheytiwatqan bir amil bolmaqta” dégen. Xitayning dölet igilidiki axbarat organliri 29-öktebir birdek halda, shinxu'a agéntliqi élan qilghan dölet erziyet idarisining erzdarlarning xetlirige jawab qayturghanliqi toghrisidiki maqalisini basqan. Uningda erzdarlarning kompartiyidin, xu jintawdin, 18-qurultaydin zor ümidlerni kütüwatqanliqi bayan qilin'ghan. Azadliq armiye gézitimu 29-öktebir küni “Kompartiyige rehmet, yaxshi siyasetke rehmet” namliq bash maqale élan qilip, xelqni “Su ichkende, quduq qazghuchini untup qalmasliq”qa chaqirghan. Xitay kompartiyisining pütün junggo xelqining nijatkari ikenlikini küchep teshwiq qilghan.

Emma, boshün qatarliq tor betliri, xitay hökümitining pütün xitay teweside aq térrorluq siyasiti yürgüzüp, kishilik hoquq pa'aliyetchilirige éghir bésim qilipla qalmay, axbarat erkinlikini heddidin ziyade cheklewatqanliqini ilgiri sürmekte. Xitay rehberlirining öz ichidiki ziddiyetni yoshurush, chériklik qilmishlirini yoshurush üchün xelqning zuwanini péchetlesh usulini qolliniwatqanliqini tekitlimekte.

En'gliyidiki döletlerning uniwérsal küchini tetqiq qilish orgini bolghan legatum instituti namliq bir organ 30-öktebir élan qilghan doklatida, xitayning ötken yilqi 52-orundin, bu yil 55-orun'gha chüshüp qalghanliqini körsetti. Bu tetqiqat orgini herbir döletni iqtisad, saghlamliq, igilik tiklesh pursiti, bixeterlik kapaliti, hökümet idare shekli, kishilik erkinlik, ma'arip, ijtima'iy bayliq menbesi qatarliq sekkiz jehettin bahalaydighan bolup, xitay bolsa iqtisadi jehette 11-orun'gha ötken bolsimu, bixeterlik jehette 101-orun'gha, kishilik erkinlik jehette 128-orun'gha chüshüp qalghan. Xitay hetta dunya boyiche 53-orundiki wyétnam, 46-orundiki qazaqistanlarning arqida qalghan.

Bu 146 dölet üstidin élip bérilghan bahalash doklatida körsitilishiche, dunyada uniwérsal sherep derijisige érishken birinchi dölet yenila norwégiye bolghan. Daniye ikkinchilikni, shwétsariye üchinchilikni, awstraliye tötinchilikni alghan. Amérika, irélandiye, gérmaniye qatarliq eller aldinqi 15 ning ichige kirgen. Xitay bolsa 146 dölet ichide kishilik erkinlik boyiche 126-orun'gha chüshüp qalghan eng chong dölet. Mezkur tetqiqat orginining mudiri jéffrey gedmin ependi shundaq dégen: “Bu sanliq melumatlar bir döletning muweppeqiyet qazinish amillirining némilerdin ibaret ikenliki toghrisida kishilerge chongqur chüshenche ata qilalaydu. En'eniwi maddiy bayliq ölchimi bilen puqralarning turmush sewiyisige a'it barliq terepler tetqiqat da'irisige kirgüzülgen. Bir döletning omumiy gewdisidiki yaxshi-yamanliqtin tartip, kishilik erkinlikning qaysi derijide kapaletke ige ikenlikini öz ichige alghan. Peqetla omumiy milliy daramet bilenla bir döletning bay-gadayliqini ölcheshke bolmaydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.