“төтинчи июн вәқәси”ни ким ақлайду, вен җябавму я җинпиң?

Бейҗиңниң тийәнәнмен мәйданида йүз бәргән “төтинчи июн вәқәси”ниң 23 йиллиқ хатирә күнлиридә, хитайда “төтинчи июн вәқәси”гә қайтидин бериш мумкин яки мумкин әмәслики әққидә, чәтәлләрдә болса, “төтинчи июн вәқәси”ниң қатиллирини кәчүрүш яки кәчүрмәслик әққидә бәс - муназирә қозғалди.
Мухбиримиз вәли
2012.06.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Jaw-ziyang-4-iyun-305 Хитайниң сабиқ баш секритари җав зейаңниң 1989 - йили 19 - май күни тейән әнмендики қчлиқ елан қилған миңлиған оқуғучиларни йоқлап, улар билән әһваллишиватқан көрүнүш. Арқисида оттуиридирақ турғини вин җиябав.
AFP Photo


1989 - Йили бейҗиңниң тийәнәнмен мәйданида йүз бәргән “төтинчи июн вәқәси”ниң 23 йиллиқ хатирә күнлиридә, хитайда “төтинчи июн вәқәси”гә қайтидин бериш тәшәббуси техиму ашкара оттуриға қоюлди вә көпәйди. Әнгилийә учур васитилири “төтинчи июн вәқәси”дә хитай өкүмити бурмилиған тарихни қайтидин әслигә кәлтүрүш хәлқниң арзуйи, адәм қәлбиниң интилишини тосувалғили болмайду дәп көрсәтти.

Әнгилийидә чиқидиған “пул - муамилә вақит гезити” ниң 5 - айниң 20 - күнидики хәвиридә баян қилинишичә, хитай баш министири вен җябав мәркизи комитетиниң юқири қатлимида, сиясий елип беришни ойлишишни оттуриға қойған. Униң тәшәббуси бу қетимму йәнә рәт қилинған. Хитайда сиясий елип бериш тәшәббусиға әң җиддий қарши қарши туруп келиватқан киши бошиләй иди. Чүнки әйни вақитта дең шавпиңдин, тийәнәнмен мәйданиға әскәр йөткәп келишни әң қәтий тәләп қилған киши униң дадиси бойибо иди.

Сабиқ мәркизи комитетниң җоңнәнхәйдики катиплириниң бири болған йүмейсүнниң “америка авази”ға баян қилишичә, “төтинчи июн вәқәси”ниң бир күни ақлимиса болмайдиғанлиқи, хитай әмәлдарлири ичидики ортақ көз қараш. Әмма “төтинчи июн вәқәси”дә қан қәрзигә боғулған әмәлдарлар “төтинчи июн вәқәси”ни ақлашни рәт қилип келиватиду. Лекин, “төтинчи июн вәқәси” йүз бәргән вақиттики бейҗиң шәң башлиқи ченшитоң, әйни вақиттики бастурушни өзи билән мунасивәтсиз дәп җакарлап болди. Баш министир липеңму, вә шу вақитта иш башқуруватқан бир мунчә әмәлдарларму бу вәқәдин чегра айришқа башлиди. Бу, яхши аламәт иди. Хитай рәәрлик қатлиминиң ички қисмида, “төтинчи июн вәқәси”дин мәнпәәт алған әмәлдарлар йәнила аз санлиқ. Әйни вақиттики қирғинчилиққа қарши турған баш секретар җавзияңға өрмәт қилидиған вә уни йоқлап өйигә барған кишиләр аз әмәс.

Униң қаришичә, “төтинчи июн вәқәси”дин мәнпәәт алғанлар җинайитидин есаб бериштин қорқуп туруватқан бундақ шараитта, “4 - июн вәқәси”ниң ақлинишидин үмид йоқ. Әмма хитайниң кәлгүси рә болидиған кишидин үмид күтүш мумкин. Чүнки җавзияңниң қәбрисини йоқлап, гүлчәмбирәк тәқдим қиливатқанлар ниң ичидә шиҗоңшүн аилиси бар, бу аилиниң әзалири бирликтә гүлчәмбирәк тәқдим қилған рәсимдә, җеҗияң өлкисиниң партком секретари болуватқан җинпиң бар.

Хоңкоң учур васитилириниң баян қилишичә, хитай мәркизи комитети 5 - айниң оттурилирида өз ичидә сайлам өткүзүп, сиясий бюрониң тоққуз даимий әзасиниң санини йәттигә қисқартишқа, буни 7 - айда бейдәйхе йиғинида бекитишкә қошулған. Бейҗиң санаәт университетиниң профессори хушиңдуниң қаришичә, бундақ қарарни бурун дең шавпиң өзи бекитиверәтти, хитайда мустәбитлик завалға йүз туруп, партийә ичидики демократийә дегән нәрсә аран мушу басқучқа кәлгән.

“хитайға нәзәр” тор гезитиниң баян қилишичә, җув йоңкаң, җаңдеҗаңлар йеқинда чуңчиң шәң вәншең районида намайиш қилған хәлқни бастурғандин кейин, коммунист хитайниң зувани болған “хәлқ гезити” әрбий қисимлар яман нийәттики кишиләр тәрипидин пайдилинип кетилмәслики керәк дәп тәкитлиди. Бу, ваңлиҗүн вәқәсидин кейин хитайниң юқири қатлимида башланған уқ урушида, ху җинтав, вен җябав, ши җинпиңлар бирлишип, қан қәрзигә боғулған әмәлдарлардин есаб елип хәлқни рази қилип, өзлирини қоғдап қелиш қарариға кәлгәнликидин дерәк бериду.

Канадада хитайчә чиқидиған гезитләрдин мәлум болушичә, 1989 - йилидики төтинчи июн қирғинчилиқида сақ қелип чәтәлләргә қечип чиққан оқуғучилар рәәрлиридин исәйлин ханим йеқинда, төтинчи июнда тийәнәнмен мәйданиға кирип қирғинчилиқ қилған азадлиқ армийини кәчүрүш, деңшавпиң вә липеңларни кәчүрүш тәшәббусини оттуриға қойған. Бу тәшәббус әйни вақиттики төтинчи июн қирғинчилиқида сақ қелип чәтәлләргә қечип чиққан өркәш дөләт қатарлиқ оқуғучилар әрикити рәәрлириниң қаттиқ қаршилиқиға учриди. Бу әқтә җиддий муназирә болуватиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.