'5 - Iyul weqesi'ning bir yilliqi mezgilide, axbarat wasitilirige bolghan nazaret kücheytildi

Radi'omiz igiligen uchurlargha qarighanda, "5 - iyul weqesi" ning bir yilliqi mezgilide, Uyghur aptonom rayoni da'iriliri, rayon teweside qattiq bixeterlik tedbirliri alghan. Shuning bilen bille axbarat wasitilirige bolghan nazaretnimu kücheytken.
Muxbirimiz mihriban
2010-06-21
Share
Urumqi-xitay-saqchiliri-Uyghur-mehelliside-tekshurush-305.jpg Süret, 17 - iyul küni, ürümchidiki uyghur rayonidin ayriliwatqan bir uyghur mashinisini xitay saqchilirining tekshürüwatqan körünüshi.
AFP Photo

Uyghur élide bixeterlik tedbirlirining kücheytilgenlikige a'it alametlerni yéqinda bu heqte chiqirilghan uqturushlar we ürümchi kochilirida köpeytilgen charlash aptomobilliridin körüwélish mumkin.

Melum bolushiche, aptonom rayonluq xelq hökümiti, partkom we jama'et xewpsizlik nazariti yéqinda birleshme uqturush chiqirip, herqaysi wilayet, nahiye, idare - jem'iyet we mekteplerdin öz teweside bixeterlik tedbirlirini kücheytishni hemde tuyuqsiz yüz bérish éhtimali bolghan weqelerge qarita tedbir qollinishni telep qilghan.

Radi'omiz Uyghur bölümige uchur yetküzgen, emma özini ashkarilashni xalimighan bireylenning bildürüshiche, hazir ürümchi kochilirida qoralliq saqchilar yene köpeytilgen. Sheher kochilirida kéchisi charlash élip baridighan saqchi mashiniliriningmu sani aldinqi birnechche aydikidin körünerlik ashqan. Sheher kochilirida kéchisi charlash élip baridighan bronéwiklarmu Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlardiki charlash qétim sanini köpeytken.

Ürümchide axbarat saheside ishleydighan bireylenning bildürüshiche yene, aptonom rayonluq axbarat - neshriyat idarisi, aptonom rayon tewesidiki herqaysi gézitxana, radi'o - téléwiziye organlirigha, " 5 - iyul weqesi"ge da'ir xewerlerni ishleshte, diqqet qilidighan mesililer heqqide ichki jehettin mexsus uqturush tarqatqan.

Uqturushta, "5 - iyul ürümchi weqesi"ning bir yilliqi az qalghan mezgilde, bultur rayonda yüz bergen toqunushqa a'it xewer - mulahizilerni az bérish, bu heqte yézilghan xewerler choqum qayta - qayta tekshürüsh we testiqtin ötüsh arqiliq élan qilinish telep qilin'ghan.

Bu heqtiki xewer xongkongdiki "mingbaw" gézitidimu delillen'gen. Gézitning tünügünki xewiride körsitilishiche, "Uyghur aptonom rayonidiki herqaysi axbarat organliridin '5 - iyul ürümchi weqesi'ge munasiwetlik xewerlerni az bérish, hetta bermeslik telep qilin'ghan."
 
Xitay hökümet da'iriliri yene, qirghizistanda dawamlishiwatqan milliy toqunush heqqidiki xewerlerni bérishte éhtiyat qiliwatqan bolup, "mingbaw" gézitidiki xewerde déyilishiche, xitay hökümiti herqaysi ölke - sheherlerdin qirghizistan weqesige da'ir xewerlerni bérishte, shinxu'a agéntliqining xewirini asas qilishni telep qilghan.

Radi'omizgha uchur yetküzgen kishining bildürüshiche, ulargha bu heqte mexsus yighin échilip, qirghizistan weziyitige a'it xewerlerni shinxu'a agéntliqining xewirini terjime sheklide bérish, qirghizistanda dawamlishiwatqan milliy toqunush heqqide mulahize maqaliliri bermeslik telep qilin'ghan.

 Ottura asiya weziyitini Uyghur aptonom rayonigha baghlap közetküchilerning qarishiche, nöwette özbék -qirghiz milletliri arisidiki milliy toqunush, ottura asiyaning bir qismi bolghan Uyghur aptonom rayonighimu tesir körsitishi mumkin iken.

"Shepe zhurnili"ning muherriri jang wéygo ependi bu heqtiki qarishini otturigha qoyup mundaq dédi: "Uyghurlargha nisbeten élip éytqanda, aptonom rayon tewesige köchüp kelgen xitay köchmenlirige qarighanda, ular ottura asiyada yashaydighan özbék, qazaq, qirghiz qatarliq qérindash türkiy xelqlerni bekrek yéqin dep hésablaydu. Uning üstige qazaqistan, qirghizistan we özbékistanda 1 milyon etrapida Uyghur yashawatidu. Shunga ottura asiyada yüz bergen herqandaq bir ehwal Uyghurlarning diqqitini qozghaydu. Xitay kommunist hökümitimu bu nuqtini yaxshi chüshinidu. Shunga " 5 - iyul weqesi"ning bir yilliqi mezgilide, qirghizistanda yüz bergen bu qétimqi milliy toqunush xitay kommunist hökümitini ottura asiyadiki döletlerge qarighandimu bekrek ensiritiwetti. Hazir Uyghur aptonom rayon hökümet da'irilirining " qirghizistan weziyitige a'it xewerlerni shinxu'a agéntliqining xewirige asasen bérishni telep qilishimu mana mushu xil ensiresh sewebidin boluwatidu elwette."

Jang wéygo ependining qarishiche, qirghizistandiki hazirqi muqimsizliq amilliri, xitay hökümitining rayondiki iqtisadiy menpe'etigimu biwasite tesir körsitidighan bolup, eger qirghizistandiki toqunush, ottura asiyadiki perghane wadisi dep atalghan, özbékistan, tajikistan, afghanistan qatarliq döletlerge kéngeyse bu xil tinchsiz weziyet aldi bilen xitayning bu döletlerge chégridash bolghan Uyghur aptonom rayonining iqtisadiy tereqqiyati, hem rayondiki xitay shirketlirining menpe'eti biwasite ziyan'gha uchraydiken.

Shunga bu xil ehwal astida, xitay hökümiti elwette rayonda herbiy küchini kücheytish, uchur wasitilirini kontrol qilish qatarliq barliq wasitilerni qollinip, Uyghurlargha bolghan nazaret we kontrolluqni téximu kücheytidiken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet