Washin'gtondiki yumilaq üstel yighinida Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi muzakire qilindi

Washin'gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining yighin zalida chaqirilghan yumilaq üstel yighini 20 - may charshenbe küni élip bérildi. Bu yighinda dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim, dölet mejlisi we hökümitining xitay ishliri komitéti mudiri kara abramson xanim we kishilik hoquqni közitish teshkilati térrorluqqa qarshi turush meslihetchisi steysiy sélliwén xanimlar söz qildi.
Muxbirimiz irade
2009-05-22
Share
Rabiye-xanim-sozde-305 Rabiye qadir xanim amérika parlaménttidiki melum yighinda sözde.
UAA Photo

Yighinda Uyghur diyarining hazirqi kishilik hoquq weziyitidiki yéngi özgirishler we güentanamoda tutup turuluwatqan Uyghurlarning mesililiri muzakire qilindi.

Yighinda Uyghur diyaridiki insan heqliri depsendichilikliri Uyghur diyarining weziyitining kündin ‏ - kün'ge nacharlap kétiwatqanliqi, xitayning pilanliq halda yötkewatqan xitay aqqun nopusigha qarshi Uyghurlarning öz kimlikini qoghdap qélish üchün mujadile qiliwatqanliqi otturigha qoyuldi.

Yighinda aldi bilen kishilik hoquq pa'aliyetchisi, dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim söz qildi. U sözide özining xitay türmiliride ölüp kétish iéhtimaliningmu barliqini emma amérikidiki kishilik hoquq teshkilatlirining qutquzup chiqqanliqini bayan qildi.

Rabiye qadir xanim Uyghurdiyarining weziyitining intayin nacharliship kétiwatqanliqini we Uyghurlarning 11 - séntebir weqesining qurbani bolghanliqini éytip ötti.
   
Rabiye xanim qilghan sözide xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan her xil basturush we irqiy tazilash heriketliridin melumat berdi. U ösözide Uyghur oqughuchilirining shinjang sinipliri nami astida ichkirige élip kétilgenlikini, toy qilish yéshigha yetken qizlarning ish bérish bahanisi bilen mejburiy halda ichkirige yötkiliwatqanliqini otturigha qoydi. Buning sirtida u yene Uyghur diyarida mekteplerde mu'ellimlerni xitayche ders bérelmigenlikini bahane qilip ishtin boshutiwatqanliqini dédi. U sözide yene Uyghur déhqanlirining yerliridin ayrilip ichkiridin chiqqanlargha medikar bolup ishleydighan halgha chüshüp qalghanliqini éytip ötti.
       
Rabiye qadir xanim sözide yene, amérikidiki kishilik hoquq teshkilatlirining hergizmu xitay dégen qarilashlargha ishenmeslikini we bu teshkilatlarning Uyghur diyarigha özliri bérip tekshürüsh élip bérishi kéreklikini éytti.

Rabiye qadir xanimning sözi axirlashqandin kéyin, dölet mejlisi we hökümitining xitay ishliri komitéti mudiri kara abramson xanim söz qildi. U sözining béshida yighin qatnashquchilirigha Uyghurlar heqqide qisqiche melumat bérip ötkendin kyéyin, Uyghurlarning hazirqi kishilik hoquq weziyti üstide melumat berdi. U mundaq dédi: "    Uyghur diyarining kishilik hoquq weziyiti kündin ‏ - kün'ge nacharlashmaqta. 2008 - Yilidiki insan heqliri doklatidin körülginidek tibet we Uyghur rayonida insan heqliri depsendichilikliri oxshash dawam qilmaqta. Xitay döliti pilanliq halda Uyghurlarning milliy kimlikini buzushqa tirishmaqta. Ular olimpik jeryanida bixeterlikni bahane qilish arqiliq nurghunlighan kishilerni qolghan alghan, kishilerning erkin sözlesh hoquqini boghqan. Bu xil ehwallar xitay döliti qurulghanliqining 60 yilliqi shundaqla Uyghur rayonining xitay hakimiyiti astigha ötkenlikining 60 yilliqini tebrikleshining aldinqi mezgilliride téximu éship barmaqta."

Rabiye qadir xanim xitaylarning Uyghur diyarida élip bériwatqan basturush heriketliri üstide toxtilip mundaq dédi: "xitay hökümiti Uyghur diyarida herxil teshwiqatlar arqiliq idiye özgertish heriketlirini élip barmaqta. Buning meqsiti oxshimighan köz qarashtikilerni we musteqilliq telep qilghuchilarni yoq qilish. Uyghur rayonidiki adaletni ijra qilghuchi orunlar yenila xitay hakimiyitining kontroli astida bolup, bular xitay hakimiyitining siyasitini yürgüzidighan organlargha aylnip qalghan. Oqughuchilar bolsa qattiq közitish astigha éliniwatqan bolup ularning tetil mezgilliride bölgünchi pa'aliyetlerge ariliship qalmasliqi üchün ular üstidin qattiq kontrol we bésim yürgüzülmekte. Dini pa'aliyetler qatttiq kontrol qilinmaqta. Uyghur aptonom rayonida xitay tili öginishni we ishlitishni mejburiy tangmaqta. Uyghur diyarida idare - organlarda ishleydighanlar we xizmetke orunlishwatqanlargha qaraydighan bolsaq, ularning asasen xitaylar ikenlikini körüwalalaymiz."
 
Kéyin kishilik hoquqni közitish teshkilatining térrorluqqa qarshi turush meslihetchisi steysy sulliwén xanim söz qildi. U sözining béshida güentanamo türmisi we 22 neper Uyghurning bu türmige élinip qélish jeryanini qisqiche bayan qilip ötkendin kéyin mundaq dédi: "    22 neper Uyghur güentanamo turmisige élin'ghandin kéyin, ularning gunahsiz bolghanliqi ispatlandi. Gerche ularni xitay özlirige qayturup bérishini telep qilghan bolsimu, amérika ularni xitaygha qayturup bermidi. Deslepki qedemde amérika gerche 5 Uyghurni qoyup béridighan döletlerni izdégen bolsimu, nurghun döletler ularni qobul qilishni xalmidi. Beziliri ularning güentanamodin chiqqanliqidin qorqsa,yene bezi döletler xitayni xapa qilip qoyushtin qorqti. Axirida albaniye ularni qobul qilishqa qoshuldi we bu Uyghurlar albaniyige ewetildi. Gerche amérika qalghan 17 neper Uyghurni qoyup bérish üchün ularni yerleshtüridighan dölet izdewatqan bolsimu, téxi hazirghiche uningdin bir netije chiqqini yoq."

U sözining dawamida Uyghurlarni choqum amérikining élishi kéreklikini bundaq bolghandila güentanamo türmisini taqashni emelge ashuralaydighanliqini éytip mundaq dédi: " obama hökümiti hakimiyetke kelgendin kéyin, intayin tézlik bilen güentanamoda tutup turuluwatqan 7 neper Uyghurning amérikigha qoyup bérilidighanliqini élan qildi. Yawrupa döletlirimu obama hökümitining güentanamoni taqash xizmitige yardemlishidighanliqini, emma buning üchün amérika hökümitining aldi bilen bu Uyghurlardin bezilirini özlirining qobul qilishi kéreklikini dédi. Ular amérika bu kishilerni xeterlik emes dégen iken choqum aldi bilen ular özliri qobul qilishi kérek, bundaq bolghanda bizmu qobul qilalaymiz, déyishmekte. Bizmu obama hökümitige oxshash nersini tewsiye qiliwatimiz. Amérika aldi bilen özliri bu Uyghurlardin bir qanchini qobul qilghandila, andin bashqa yawrupa döletlirige ularni qobul qilish toghriliq bésim ishliteleydu. Hazir nurghun kishiler güentanamoni taqashni we tutup turuluwatqanlarni qoyup bérishni yaqilaydu. Elwette bu qoyup bérilidighanlarning béshida Uyghurlar kélidu. Chünki ular gunahsiz. Bizning hazir qilidighinimiz döletler we kishilerni Uyghurlar heqqide melumat igisi qilish, ulargha Uyghurlarning kim ikenlikini tonutush. Bu intayin muhim we jiddiy bir mesile. Eger biz güentanamo türmisini taqaymiz deydikenmiz, choqum aldi bilen Uyghurlarni amérikigha qoyup bérishimiz kérek."

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet