Ilham toxti "ana til qayghusi we qosh tilliq ma'aripqa telep" namliq teklip layihisini élan qildi (2)

Ilham toxti ependi qatarliqlar teripidin teyyarlan'ghan "ana til qayghusi we qosh tilliq ma'aripqa telep" namliq telepnamining kéyinki qismida Uyghur aptonom rayonluq hökümet da'irilirining hazir rayonda yürgüzüwatqan ma'arip siyasiti, til-yéziq siyasiti we milliy siyasitige qarita 6 türlük chaqiriq hem 12 maddiliq konkrét telep otturigha qoyulghan
Muxbirimiz mihriban
2010.11.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ilham-tohti-305.jpg 2009‏-Yili féwral. Ilham toxti frransiyide
RFA
Ilham toxti ependi radi'omizgha ewetip bergen qosh tilliq ma'arip islahati heqqide hökümetke sunulmaqchi bolghan bu telep layihisi 2010- yili 11-noyabir küni ilham toxti ependi teripidin yézilip, 12-noyabir küni tunji qétim ilham toxti ependi teripidin léksiye teriqiside béyjingdiki oqughuchi ziyaliylar arisida sözlen'gen hem shu meydanning özidila telepnamining deslepki nusxisigha 200 din artuq kishi imzasini qoyghan.

Bügün ilham toxti ependi radi'omiz ziyaritini qobul qilip, bu telepnamining, tibet oqughuchilirining qosh tilliq ma'arip qararigha qarshi namayishidin kéyin, béyjingda Uyghur, xitay, tibet, qazaq oqughuchiliri, ziyaliylar shundaqla italiye, gérmaniye, koriye, yaponiye, amérika qatarliq döletlerdin kelgen chet'ellikler hem xitayning özining hökümet xadimlirimu qatnashqan 400 kishilik chong zalda sözlen'gen mexsus témidiki léksiye ikenlikini eskertti.

Ilham toxti ependi qatarliqlar teyyarlighan telepnamining deslepki nusxisida Uyghur aptonom rayon da'irilirining hazir rayonda yürgüzüwatqan qosh tilliq ma'arip hem til-yéziq siyasitige qarita 6 türlük chaqiriq 12 maddiliq telep otturigha qoyulghan.
6 Türlük chaqiriqta, birleshken döletler teshkilatining 1951- yili, 1995- yili hem 1996- yillarda élan qilin'ghan herqaysi milletlerning öz ana tilini ishlitish hoquqi hem birleshken döletler teshkilatigha eza döletlerning öz dölitidiki milletlerning ana tilini ishlitish, ana til ma'aripidin behrimen bolush hoquqini qoghdash heqqidiki chaqiriqi misalgha élinip, xitay hökümitini xitaydiki bashqa milletlerning öz ana tilini ishlitish, ana til ma'aripidin behrimen bolush hoquqini qoghdashqa chaqirghan.

6 Türlük chaqiriqning asasi mezmuni töwendikiche:

1. Til hem medeniyetning köp qutupluq bolush prinsipi birleshken döletler teshkilati  qararidin ötken. Herqaysi döletler bu prinsip boyiche ish qilishi kérek.

2. Ana til ma'aripini bilen terbiyilinish herqaysi milletlerning milliy hoquqi hem qanunda belgilen'gen asasi hoquqi, choqum ma'arip qanunida ijra qilinishi kérek.

3. Dölet tilining orni jezimleshtürülüshi, bu xelq'ara til-yéziq qanunining muhim nuqtisi, emma bu herqaysi milletlerning til-yéziq hoquqigha dexli qilinmighan asasta bu milletlerning öz ana tili ma'aripini tereqqiy qildurushni aldinqi shert qilghan ehwalda yolgha qoyulushi kérek. Dölet ichidiki til-yéziqning köp xil bolushigha yol qoyulushi kérek.

4. Ana til u bir milletning rohi, milliy medeniyetning asasi, milletning belgisi, milletning ghururi we orni, shunga ana til ma'aripining saqlinip qélishi hem uning milletler barawerliki asasida erkin tereqqiy qilishigha yol qoyush kérek.

5. Ana til ma'aripi eng biwasite ünüm béridighan ma'arip, u milletning milliy ghururini terbiyileydu. Milliy iptixarini kücheytip milliy rohini urghutidu. Shunga millet ewladliri öz ana til ma'aripidin ayrilip qalsa bolmaydu.

6. Hazirqi ré'al emeliyet shuni ispatlidiki til-yéziq, medeniyet, ma'arip qatarliqlarda xitay tilini asas qilghan yekke tilliq ma'aripni teshebbus qilish hem milletlerning ana tilini assimilyatsiye qilish siyasiti peqetla milletler arisidiki bölünüshni hem öchmenlikni keltürüp chiqidu؛ eksiche köp tilning köp xilliqigha yol qoyush, hem bashqa tillargha keng qorsaqliq bilen mu'amile qilish herqaysi milletler arisidiki ittipaqliqni kücheytip öz-ara chüshinishni ilgiri süridu.

Ilham toxti ependi bügün ziyaritimizni qobul qilghinida, herqaysi milletlerning öz ana tili hem medeniyitini qoghdashning qanunda belgilen'gen qanuni hoquqi hem döletning öz puqralirining bu hoquqini qoghdash mejburiyiti barliqini yene bir qétim tekitlidi.

Telepnamide otturigha qoyulghan 12 maddiliq telepte da'irilerdin töwendikiler telep qilin'ghan:

1. Da'iriler xelq'ara qanunda belgilen'gen milletlerning til-yéziq hem ma'aripta belgilen'gen hoquqlirini rayonda kapaletke ige qilishi hem emeliyleshtürüshi kérek.

2. Hazir tekitlewatqan hem ijra qiliwatqan yekke tilliq yeni xitay tilini asas qilghan ma'arip siyasitini emeldin qaldurup, milletler ma'aripining köp qutupluq hem erkin tereqqiyati kapaletke ige qilinishi kérek.

3. Munasiwetlik orunlar dölet qanunida belgilen'gen ma'arip qanuni, döletning milliy til-yéziq qanuni, milliy aptonomiye qanuni qatarliqlargha emel qilip, Uyghur aptonom rayonida Uyghur, qazaq qatarliq milletler tilidiki yesli, bashlan'ghuch mektep, ottura mektep qatarliqlarni köpeytip, balilarning ana til ma'aripida terbiyilinishini kapaletke ige qilish kérek.

4. Hökümet da'iriliri tedbir qollinip, hazirqi Uyghur aptonom rayoni qatarliq jaylarda yesli, bashlan'ghuch mektep, ottura mektepliride xitay oqutquchilar ziyade jiq bolup kétish, Uyghur qatarliq milletlerdin bolghan oqutquchilar ziyade kemchil bolushtek shara'itni özgertishi kérek.

5. Hökümet milliy til ma'aripining tereqqiyati üchün meblegh ajritip, oqutquchilar qoshuni, oqutush esliheliri, derslik kitab, kompyutér yumshaq détali qatarliqlar tereqqiyatini kücheytish kérek.

6. Hökümet da'iriliri hazir teriplewatqan qosh tilliq yesli we mekteplerdiki Uyghur tili oqutush iqtidari bolmighan oqutquchilarni ishlitishni toxtitishi, az sanliq milletler ma'aripining en'eniwi prinsiplirigha hörmet qilishi milletlerning ma'arip qanunida belgilen'gen qanuni hoquqlirini kapaletke ige qilishi kérek.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.