'Шәрқий түркистан мәсилиси хитай билән мунасивәт орнатқан дөләтләр оттурисида муһим мәсилигә айлиниду'

Йеқинда истанбулда өткүзүлгән "үрүмчи қирғинчилиқи вә шәрқий түркистан мәсилиси үчүн пикир ‏- мулаһизиләр" намлиқ йиғинға қатнишип, "шәрқий түркистан вә дуня" дегән темида сөз қилған түркийиниң сабиқ дөләт министири, профессор доктор әхәт әндиҗан уйғурларниң тарихта қурған дөләтлири һәққидә тохталғандин кейин, 1990 ‏- йилдин 2009 ‏- йилғичә болған арилиқта уйғур диярида йүз бәргән вәқәләрниң тәдриҗи һалда шәрқий түркистан мәсилисиниң хәлқаралаштурушта муһим рол ойниғанлиқини илгири сүрди.
Мухбиримиз арислан
2009-08-25
Share
Ahat-Andijan-ependi-305.jpg “үрүмчи қирғинчилиқи вә шәрқий түркистан мәсилиси үчүн пикир-мулаһизиләр” намлиқ йиғинда, “шәрқий түркистан вә дуня” дегән темида сөз қилған түркийәниң сабиқ дөләт министири профессор доктор әхәт әндиҗан әпәнди. 2009-Йили авғуст, истанбул.
RFA/Arslan

Профессор әхәт әндиҗан сабиқ дөләт ишлири министири, шундақла истанбул университетиниң оқутқучиси, у уйғурларниң тарихий вә сияси вәзийитини яхши билидиған шәхсләрдин бири, у, уйғурларниң йеқинқи заман сияси вәзийити һәққидә наһайити муһим пикирләрни баян қилған.

Профессор доктор әхәт әндиҗан шәрқий түркистан мәсилиси, хитай билән дипломатийә мунасивәт орнатқан америка қатарлиқ дөләтләрниң оттурисида муһим мәсилигә айлинидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: хитай чоң бир күчкә айлиниш үчүн тиришиватқан вә заманивилишишқа қарап илгириләватқан болсиму хитайниң иқтисади вә һәрбий техникиси дуняниң әң чоң күчи болған америкини қийин әһвалда қойғудәк вәзийәттин узақ. Шундақтиму кәлгүси 10 йилда америкиниң асиядики күчини тәңпуңлаштуралайдиған тәк күч хитайдур.

Әхәт әндиҗан сөзидә йәнә хитайға қарши америка билән һәмкарлашқанлиқ америкиға хизмәт қилғанлиқ болмайдиғанлиқини тәкитләп мундақ деди: "хусусий көз қаришимни сөзлисәм, америка қошма штатлириниң милли мәнпәәти шәрқий түркистанлиқларниң мәнпәити билән охшаш болса буниңдин немә үчүн пайдиланмайсиз? буниңдин пайдиланмаслиқ наданлиқтур. Бу америка үчүн хизмәт қилғанлиқ болмайду, йәни түркийә немә үчүн узун йиллардин бири ‏‏нато (шималий атлантик әһди тәшкилати) ниң ичидә болди? түркийә русийидин қорқуп йәни охшаш дүшмәнгә бирликтә қарши туруш үчүн натоға әза болди."

У йәнә мундақ деди: "совет иттипақи америкиға охшаш дөләтләрниң күчлириниң тәсиридә парчиланди, юлтуз пилани, юлтуз урушлар пилани дегәндәк иқтисади пилан билән парчиланди. Совет иттипақи парчилинип ичидә 15 түрк җумһурийәтлири мустәқиллиққа еришти, буни түрк дуняси әмәлийләштүрәлмиди, ислам дуняси әмәлийләштүрәлмиди, әмәлийәтчан болушимиз лазим. Һессиятқа берилип, биз мусулман мусулманлар бизни қоллимиди, биз түрк түркләр бизни қоллимиди, нәзәрийә җәһәттин бу тоғра, әмма хәлқара тәңпуңлуқ саһәсидин қарайдиған болсақ, әмәлийәттә уларниң қоллиши муһим әмма техиму муһими дуня тәңпуңлуқини тәсиргә учриталайдиған күчләрниң қоллиши интайин муһим."

Әхәт әндиҗан сөзидә йәнә мундақ деди: "қиммәтлик шәрқий түркистанлиқ қериндашлирим! түркийә, ислам дуняси қолидин кәлгәнни қиливатиду, әмма әң ахирқи вәқәләрдә түркийиниң мәйданини көрдиңиз, ислам дунясиниң хитайни тәсиргә учриталиғудәк пурсити йоқ, чүнки оттура шәрқ вә әрәб дөләтлириниң хитай билән болған иқтисади мунасивити хусусән енергийә җәһәттики мунасивәтләр әрәб дунясиниң һәрикитини пәқәт йиғинларда баянат елан қилиштин башқа һеч иш қилдуралмайду. Буни сөзләшни һеч халимаймән әмма бу әмәлийәт. Түркийә башқа түркләр үчүн бир панаһгаһ, ана вәтән, иккинчи вәтән. Түркийә җумһурийити вә османийә импиратурлиқиму сирттики түркләр қачан қийин әһвалда қалса уларға қучақ ачти һәммимиз шуниң үчүн бу йәрдә яшаватимиз. Шәрқий түркистан мәсилисини һәл қилишта үч түрлүк басқуч бар. 1 - Басқуч, бу дөләттә паалийәт қиливатқан шәрқий түркистан тәшкилатларға, фондларға ярдәм қилиш, қоллап һәмкарлишиш. 2 - Басқуч, у мәсилини хәлқара саһәгә елип чиқиш, бирләшкән дөләтләр тәшкилати, кәчүрүм тәшкилати қатарлиқ пүткүл тәшкилатларға мәсилини билдүрүш вә ташқи дунядики у мәсилә үчүн паалийәт қиливатқан җәмийәт тәшкилатларға яр ‏- йөләктә болуш. 3 ‏- Басқуч болса мәйли шәрқий түркистанлиқ болсун яки башқиси болсун у мәсилисини ташқи сиясәтниң муһим нуқтиси һалға кәлтүрүш. Хитайниң тәйвәнни вә шәрқий түркистанни ташқи сиясәтниң муһим нуқтиси қилғанға охшаш, йәни хитай башқа дөләтләр билән болған мунасивәтлиридә, биринчи шәрти тәйвәнни етирап қилмаслиқ, шәрқий түркистан паалийәтчилирини қоллимаслиқ, земин пүтүнлүкини етирап қилиш. Хитайниң ташқи сияситиниң муһим нуқтилири бу. Бизму ташқи сиясәттә биз билән мунасивәт қурушни халайдиған дөләтләр билән икки дөләт мунасивәтлиридә, әгәр мунасивәт қурушни халисаң, шәрқий түркистанни етирап қилисән, дейишимиз лазим."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт